Анализа на Индипендент

Владимир Велики: како 20-те години Путин ги обликуваа Русија и светот

Двете децении скандали, војни и кризи што го доведоа во прашање, но и го дефинираа Путиновото владеење, и неговата Русија.

Владимир Путин веројатно е најзначајниот светски лидер од Винстон Черчил наваму.

Тоа, ако некој добро размисли, е доста голема констатација за човек што во почетокот имал нула политички амбиции. Ако болежливиот и очаен Борис Јелцин не посегнеше по него за да ја гарантира својата моќ и имунитетот на своето семејство, или едноставно за да ја сврти главата на друга страна, историјата на Русија најверојатно ќе изгледаше многу поинаку.

Кога Путин стана премиер на 19 август 1999 година, тој политички беше никој и ништо, со изборен рејтинг од еден процент. Повеќето претпоставуваа дека тој брзо ќе тргне по патот по кој заминаа претходните надежи на Јелцин - заменет во услови на криза. Можностите за криза беа многу реални, Северен Кавказ влезе во граѓанска војна, а други региони се закануваа дека ќе се отцепат.

Но наместо тоа, 20 години подоцна, Путин сè уште е тука.

Во текот на тие две децении, младиот, белокос бирократ на КГБ од Санкт Петербург го остави својот печат на речиси секоја област од рускиот живот.

 

Јас сум Господ, твојот Бог

Разликите меѓу денешнината и зрнестата фотографија на Јелцин кога првпат го кани 46-годишниот Путин во својата канцеларија не се само во модата. Со Путин на чело, политичкиот систем на Русија е целосно реновиран.

Неоспорен тренд е растечкиот авторитаризам.

Поголем дел од своите рани години Путин помина во обнова на „моќната вертикала“, потчинувајќи ги извршните власти и регионите на единствен систем на команда и контрола. Ова се случи истовремено со еден советски институционален реваншизам, удвојување на државната контрола врз економијата и враќање на тајните служби во центарот на рускиот живот.

Попат имаше најмалку две видливи идеолошки фази.

Првата фаза беше прозападен популизам: скептичен кон НАТО, наклонет кон Соединетите Држави и реформистички кон слободниот пазар дома. Оваа „исхрана со путинизам“ траеше до околу 2006-07 година.

Подоцна, превладеаја идеите за „суверенитет“. Прво дојде концептот на „суверена демократија“, воведен од влијателниот помошник Владислав Сурков, сигнал дека Русија почнува да се оддалечува од западот. Се случи препредениот говор од 2007 година во Минхен, во кој беше нападнат светскиот безбедносен естаблишмент. Потоа, во 2014 година, дојде контроверзната анексија на Крим и војната во Украина, која донесе и други термини: изолационизам и суверена економија.

„За 20 години Америка ги имаше Клинтон, Буш Помладиот, Обама и Трамп, секој пат со различен политички изглед“, вели Глеб Павловски, политички консултант што работел во Кремљ во првите 12 години од владеењето на Путин.

„Луѓето мислат ако имате еден претседател, имате само една политика. Воопшто не е така. Првиот мандат на Путин нема ништо заедничко со тековниов“.

 

Не прави идоли

Освен тоа што Путин ја трансформираше Русија, и Русија го трансформираше Путин.

Раниот Путин не беше спремен за големиот екран, па неговиот тим беше загрижен за неговиот имиџ. Путин никогаш претходно не играл политика во први редови и не беше навикнат да биде во центарот на вниманието. Некое време тој дури не беше способен ни да си одбере соодветен костум.

„Кога и да седнеше, задниот дел на неговото палто ќе се кренеше“, се сеќава Павловски.

Беа потребни години за шпионот да успее да стапне надвор од сенката.

Денешниот Путин е предмет на култ. Има маички, чаши, ножеви, часовници, календари и секакви дребулии со врежан лик на бомбастичниот лидер. На нив стои менаџерот што решава сè. Акциониот херој. Бранителот на нацијата - маичка по избор.

Путиновиот имиџ на силен лидер остана стабилен дури и откако се намали популарноста на речиси сите под негова команда.

Во неговиот рејтинг има само три сериозни пада: во 2005 година, по слабо примената реформа на социјалните бенефиции; во 2011 година, по лажираните парламентарни избори; и од минатата година, резултат на пензиската реформа против која беа 9 од 10 луѓе.

И покрај последниот пад, Путин останува - далеку - најпопуларен политичар во Русија. Само 20% од земјата имаат мошне негативно мислење за неговиот режим.

Но овие бројки не содржат љубов или еуфорија, предупредува ветеранот-анкетар Лев Гудков. Русите се трезвени во оценувањето на Путин, вели тој. Тие разбираат дека Путин ги претставува интересите на олигарсите, армијата и безбедносниот блок. Тие сфаќаат дека тој е подготвен да го спречи секое спротивставување.

„Ова не предизвикува ниту љубов, ниту некоја посебна симпатија“, вели Гудков.

 

Не изговарај го напразно името на Господа, твојот Бог

До моментот кога Владимир Путин дојде на власт, веќе постоеше ограничен потенцијал за либерална демократија. Првата декада на постсоветскиот живот беше една од вртоглавите можности за некои Руси. Но за огромното мнозинство тоа беше тешка борба за опстанок.

Борис Јелцин прв ги постави темелите на оддалечувањето од слободите - ја врати извршната власт кај безбедносните служби, а премиерствувањето кај шефот на безбедносната агенција, Владимир Путин.

Поранешниот шпион го грабна тоа и спроведе успешно таргетирано, комплетно и немилосрдно преземање на правата и на граѓанското општество. Во средината на 2000-тите, тој ги измени автоматските права на јавно собирање, при што за митинзите сега е потребна претходна дозвола од властите.

Ограничувањата следуваа скоро до точка на апсурд. Русите беа затворани поради споделување постови на Фејсбук. Во 2018 година, властите казнија еден невработен столар затоа што го нарекол Путин „неверојатен глупак“, прва употреба на новиот закон со кој се забранува навредување на властите преку интернет.

Но строгоста на Путин кон неистомислениците туркаше веќе отворена врата и наиде на минимален отпор. По турбуленциите во 1990-тите, руската нација бараше ред, силна рака и стабилност. Мнозинството беше спремно да молчи во замена за полни фрижидери.

Со помош на зголемените цени на нафтата, Путин успеа да ја исполни својата страна од зделката. Својот втор мандат тој го заврши со разумни шанси да влезе во пантеонот на најуспешните водачи на Русија.

Памти го седмиот ден

Со мнозинството од земјата зад себе, ако претседателот на Русија посакаше да го промени уставот и да остане претседател, тој ќе наидеше на мало противење. Но Путин се одлучи за експеримент и за наследник. Од 2008 година тој стана премиер, а Дмитриј Медведев претседател.

Константин Гаазе за време на транзицијата беше советник во Министерството за земјоделство. Тој се сеќава дека целата влада имала чувство на еуфорија при изведувањето на „огромниот проект“ - првпат претседателската моќ му беше предадена на друг без да се случи смрт или вонредна состојба.

„Кога се случи тоа, беше почувствувано како убава, силна, демократска победа“, вели тој. „Сите мислевме дека сме едноставно брилијантни. Мислевме дека сме влегле во друга ера, дека од сега сè ќе биде рутинско“.

Подоцна, ерата на Медведев се покажа како мртов демократски отскок. Речиси веднаш штом беше избран за претседател, погоди криза. Економската нестабилност брзо доведе до политичка нестабилност и до масовни протести. Путин, уплашен од тоа што гледа дека барем дел од елитата се префрла во таборот на Медведев, почна да се кае за својата одлука за предавање на уздите.

„Околу година и пол Путин беше тимски играч“, вели Гаазе. „Но до 2010 година беше јасно дека тој повторно почнува да се бори за моќ“.

Враќањето на Путин како претседател во 2012 година стана многу лична победа; а неговото време надвор од седлото стана лекција за опасностите од предавањето на полугите на моќта.

Следните години ги помина во поништување на сè што спроведе Медведев.

 

Почитувај ги своите татко и мајка

Претседателот Медведев се обиде да се ангажира со либералната елита и креативните класи на Русија. Тој флертуваше со Твитер, па дури и се појави на ТВ Дожд, руската трендовска опозициска телевизија. Кога се врати Путин, домашната политика сврте во комплетно друга насока.

„Путин виде потреба да ги консолидира масите околу себе“, вели Татјана Становаја, надворешен соработник на московскиот Карнеги центар.

„Така, тој бараше нов ангажман со она што го сметаше за демократско мнозинство. Тогаш првпат почнавме да слушаме дискусии за духовните темели на нацијата, семејните вредности и патриотскиот бран, кој доведе до Крим“.

Од крајот на 2011 година па наваму, Путин го копира моралистичкото крило на Русија. Се појави нов култ на здраво живеење и се потисна онлајн-порното. Во 2013 година, режимот го претстави рускиот „Сектор 28“, контроверзен нов закон против т.н. „пропаганда на нетрадиционалните односи“ меѓу малолетниците. Резултатите беа изненадувачки: злосторствата од омраза зачестија и ретко беа истражувани. Во Чеченија стотици хомосексуалци беа измачувани, а најмалку тројца убиени, во два брана таргетирани погроми.

Православната црква стоеше во центарот на овој нов конзервативен пакт, при што патријархот Кирил му се радуваше на Путин како на „чудо Божјо“.

Не беа сите убедени. Во март 2012 година, група од четири феминистки упадна во Соборниот храм Христос Спасител во Москва за да изведе „панк-молитва“ во знак на протест. Кремљ одговори испраќајќи ги во казнена колонија.

„Путин беше агент на КГБ, кое ја уништи црквата, убиваше свештеници и ги испраќаше верниците во смрт во логорите“, вели Марија Алјохина, една од членките на Пуси рајот. „Сега Црквата ни вели дека тоа што КГБ ја презеде Русија е одлично. Тоа ви е како главниот рабин да го фали Хитлер“.

 

Немој да убиваш

Иван Велики е озлогласен по тоа што користел отсечени глави на кучиња за да намириса предавство. Путиновата Русија има пософистицирано средство да ги следи своите непријатели. Но во пристапот кон алатките на смртта се чини дека не е сменето многу.

Ужасното убиство на Александар Литвиненко во ноември 2006 година беше голема пресвртна точка во претседателството на Путин. Ужасната смрт на поранешниот руски шпион од полониум-210, еден од најрадиоактивните изотопи познати на човекот, се емитуваше низ целиот свет од болничкиот кревет во Лондон.

Десет години подоцна, британската јавна истрага се согласи со починатиот Литвиненко дека „веројатно“ двајцата руски агенти што го убиле дејствувале по налог на самиот Путин.

Планираното убиство на странско тло не беше нешто ново; бунтовничкиот чеченски лидер, Зелимхан Јанбарбиев, беше убиен во Катар само две години пред тоа. Она што беше различно кај операцијата „Литвиненко“ беше како и каде е направена, на улиците на британската престолнина. Тоа ја обележа зората на новиот активизам на тајните сили на Русија.

Апетитот за ризик повторно достигна нови нивоа во 2018 година со нападот со нервен агенс врз двојниот агент Сергеј Скрипаљ во Солзбери. Повторно, убедливата трага на доказите водеше кон Москва - инкриминирајќи двајца руски воени разузнавачи и изложувајќи стотици други осомничени руски агенти во овој процес.

„За време на неговото водство, Путин стана многу порелаксиран во начинот на кој ги третираше убиствените операции“, вели Становаја. „Претходно тоа секогаш беше темната страна на моќта, нешто што останува неизговорено. Сега Кремљ е помалку резервиран кон тоа. Смртта стана многу поизложен инструмент“, вели Татјана Становаја.

 

Немој да вршиш прељуба

Како што покажа операцијата во Солзбери, компетентноста не е секогаш клучен квалитет во системот на Путин; лојалноста честопати се вреднува повеќе.

Оние што ја уживаат довербата на Путин имаат тенденција да се издигнуваат највисоко. За 20 години тој назначи четворица свои поранешни телохранители за регионални гувернери. Му даде на безбедносниот блок привилегирана улога во однос на домашната политика.

Путиновите поранешни колеги во безбедносните служби наскоро станаа „новото благородништво“, вели авторот и безбедносен експерт Андреј Солдатов. Но во подоцнежните години од неговата власт, војската и нејзиното воено разузнавачко крило ГРУ беа тие што се вивнаа во подем.

„Главната безбедносна агенција на Русија сега ја исполнува улогата на советско КГБ, контролирајќи го општеството со шпионска манија, а елитата со адресирани репресии“, вели Солдатов. „Но сега армијата почнува да игра понезависна - и јас би рекол злонамерна улога“.

Оние што ги прекршија непишаните правила за лојалност брзо го дознаа тоа.

Во февруари 2003 година тајкунот Михаил Ходорковски, тогаш најбогатиот човек во Русија, се осмели да ја критикува политиката на Кремљ за корупцијата - и тоа за време на средба со претседателот емитувана на телевизија. До крајот на годината Ходорковски беше уапсен. Една година подоцна, му беа одземени главните капацитети за производство на нафта.

Операцијата беше дел од војната против олигарсите, групата мажи што имаа невидена политичка моќ во дворската постава на Јелцин. На еден или друг начин, оние што не се согласија доброволно да останат надвор од политиката, беа присилени на тоа. Највозбудливиот од нив, Борис Березовски, беше пронајден мртов во неговиот британски дом во 2013 година.

Но исто толку брзо како што паѓаа старите олигарси, се креваше и новата дворска постава. А повеќето од нив едноставно се случи да му бидат блиски на главниот човек.

 

Немој да крадеш

Едно од непобитните достигнувања на владеењето на Путин беше масовното намалување на апсолутната сиромаштија. Ова беше постигнато на крилата на историски високите цени на нафтата, раната реформска агенда и неколкугодишниот висок раст. Во текот на 10-те години од 1999 до 2008 година, рускиот БДП се зголеми за 94%. Капучиното од десет долари веќе не беше ретка глетка.

Оттогаш, економските бројки повеќе беа мешани, со просек од 1 процент раст и многу поскромна перспектива. Минатата година, нивото на сиромаштија порасна од 13,9% на 14,3%.

И покрај сите зборувања за борба против корупцијата, таа останува Ахиловата петица на режимот. Парадоксално, реформите во транспарентноста спроведени под власта на Медведев им ги дадоа на новинарите и на истражителите алатките за разоткривање на целиот обем на таа корупција.

Опозициониот политичар Алексеј Навални предизвика бранувања со своите истраги за сивата работа на најблиските поручници на Путин - од самиот Медведев до долгогодишниот соработник Игор Сечин. Но неговите извештаи имаа нула последици врз личностите во нив. Наместо тоа, Навални стана предмет на кривични истраги и редовни затворски казни.

„Штом луѓето ќе сфатеа дека влегле во кругот на Путин, тие стануваа корумпирани“, вели политичкиот консултант Глеб Павловски. „Дали самиот Путин е корумпиран не е важно. Поголем дел од одлуките ги носи неговата дворска постава - а неговата дворска постава е корумпирана од глава до петици“.

 

Не сведочи лажно

Курсот на руските медиуми во текот на 1999-2019 година се состоеше од трагедија и наизменичен триумф.

Во Путин, медиумите наидоа на немилосрден непријател.

Прво, режимот тргна по телевизиските мас-медиуми, преземајќи ги ОРТ и НТВ, два влијателни канали што со различни степени нудеа критичко новинарство. Тогаш режимот тргна по печатот: прво таблоидите за масовен пазар, подоцна елитните весници. Потоа, шемата обично беше иста: принудување на олигарсите да ги купат медиумите, а потоа користење на другите средства како адут против медиумскиот бизнис.

Почнувајќи од 2011-12 година, руската публика беше соочена со ново ниво на лаги и дезинформации. Истражувачкиот новинар Алексеј Ковалев тој момент го нарекува точка „од која нема враќање“, и вели дека таа толку го загрижила што решил да основа своја страница за проверка на факти, Нудл римувер. Лажните приказни честопати беа ирационални, но камуфлирани заедно со автентичните вести. Многумина ги искривуваа постојните наративи на алтернативната десница, на пример, тврдејќи дека на улиците во Лондон се активни шеријатски патроли.

Со операциите во Украина во 2014-15 година, моторот на Кремљ прегреа, вели тој. „Државните медиуми почнаа да зборуваат дека сите спротивставувања на Путин се дело на шпиони. Тоа донесе постојани теории на заговор и лаги - и тоа скоро на секој јазик во светот“.

Дури и против овој фон, оазите од независно новинарство успеаја да преживеат - особено на интернет. Кога пристигна Путин, само 2% од населението беа корисници на интернет. Таа бројка сега е над 80 проценти. Охрабрувачки, Кремљ сè уште се чини нема кохерентна стратегија за тоа како да се справи со дигиталниот предизвик.

Леонид Парфјонов, ѕвезда на руското новинарство, беше една од претходните жртви на ударот врз медиумите. Неговото интервју во 2004 година со вдовицата на еден убиен чеченски водач му ја одзеде улогата на водител на вести. Но денес Парфјонов повторно работи, неговата програма воскресна на Јутјуб.

„15 години не работев на државната телевизија, но сега ми е подобро од кога било претходно“, вели тој. „Првпат јас сум продуцент и емитувач. Јас сум мојот сопствен ТВ-канал. Тоа е голема работа.“

 

Не пожелувај ништо што е туѓо

Иако пропагандата за Путиновиот домашен успех се чини дека носи помалку ќар од кога било, Русите остануваат масовно подложни на наративите за повторно воспоставување на нацијата како голема суперсила.

Дури и делови од руската опозиција подлегнуваат на Путиновиот експанзионизам, вели Андреј Солдатов. Тој парадокс не е сосема нов, вели тој, бидејќи империјализмот е вкоренет во руската психа: „Во 1970-тите и 1980-тите години, многу дисиденти ја поддржуваа политиката на Кремљ во источна Европа, дури и ако се сметаа за противници на сталинизмот од скоро сите аспекти“.

Но патриотското образование значи дека трендот ќе трае на долг рок. „Луѓето се уморни од Украина и од Сирија, но тоа не ги менува основните работи. Ние сè уште живееме со менталитетите од 19 век“.

Путиновата Русија ќе биде запаметена по нејзините крвави војни - Чеченија, Грузија, Украина, Сирија - и по несовесниот пристап кон животите на цивилите што живеат таму, како и по повременото летање на небото над нив.

Ќе биде запаметена по масовните зголемувања на воените трошоци, кои се искачуваа за меѓу 4,9 и 16 отсто секоја година помеѓу 2010 и 2016, пред малку да се намалат.

Но надворешната политика не беше секогаш лоша вест. Во 2004 година руските дипломати всушност прекинаа еден конфликт долг со векови, потпишувајќи еден долгоочекуван мировен договор.

Копотписниците? Домородните индијански племиња во Алјаска.

 

Русија без Путин

Протестите летово за слободни избори - и лошата политика што ги испровоцира - сугерираат одредено ниво на криза за владејачкиот систем.

Останува да се види колку е сериозна ситуацијата за Путин. Вклучен е само дел од репресивниот апарат на Кремљ, а нема сомнеж во спремноста на неговиот режим да се пушти на најјако. Протестното движење исто така главно е ограничено на главниот град, а немирот во регионите лесно се локализира.

Но очигледно е дека се крчка некаков конфликт.

Вториот последователен мандат на Путин завршува во 2024 година, и доколку не го промени уставот, тој нема да може да остане претседател.

Веќе на власт подолго од Брежњев, рускиот претседател си оневозможи лесен излез. Неговите искуства на маргините на 2008-11 година не беа успешни. И, дури и да сакаше да си замине, веројатно ќе се соочеше со спротивставување од својот внатрешен круг, на кого тој повеќе му треба отколку што тие му требаат нему.

Веќе се дискутира за различни можности: уставна промена со која вистинската моќ ќе се пренесе во парламентот, а Путин ќе биде поставен како силен премиер; модел копиран од казахстанскиот „татко на нацијата“ Нурсултан Назарбаев, со Путин за шеф на Советот за безбедност на земјата; или, најризично од сè, Путин поставен за шеф на новата обединета супердржава со Белорусија - ова е предизвик што веројатно нема да биде добредојден во Минск.

„Навикнати сме да веруваме дека режимите најсуштински се менуваат во почетокот“, вели Константин Гаазе. „Но со Путиновата Русија, работите се случуваат обратно. Во последните пет години се забележуваат најфундаменталните промени што ги видел системот.“

„Најголемата промена ќе се одигра токму пред нашите очи“, вели тој.

Автор: Оливер Карол

Извор: Индипендент

Објавено

Четврток, Август 22, 2019 - 14:59

Бидејќи знаеме да се перчиме со секој што потекнал од нашиве простори, дури и до илјадито колено наназад (од Аминта III до Симона Халеп), јас ќе ја искористам приликава за да се погордеам со македонските гени на еден извонреден музичар: Васил Хаџиманов.

повеќе

Коста Абрашевиќ, Гоце Делчев... и десетици илјади современици кои потпишале дека „по род се...", за да можат да патуваат и да работат во ЕУ државите.

повеќе

Наместо ефтини штосови на прес конференциите на СДСМ, ВМРО и ДУИ, на кои во несвест паѓаат само  партиските послушници, нивните лидери треба да одговорат на конкретни прашања.

повеќе