Атлантик

Пропаста на американскиот свет

Другите земји обично или ја презираа Америка, или ја обожаваа Америка, или се плашеа од Америка (понекогаш сè одеднаш). Но сожалување на Америка? Тоа е нешто ново.

„Тој многу длабоко ја мразеше Америка“, напиша Џон Ле Каре за својот измислен советски крт, Бил Хејдон, во „Мајстор, кројач, војник, шпион“. Хејдон штотуку беше разоткриен како двоен агент во срцето на тајната служба на Британија, чие предавство било мотивирано од омраза, не толку кон Англија, туку кон Америка. „Тоа е естетско расудување“, објасни Хејдон, пред набрзина да додаде: „Делумно и морално, секако“.

Мислев на ова додека гледав како сцените на протести и насилства поради убиството на Џорџ Флојд се шират низ САД, а потоа и тука во Европа и пошироко, вели Том Мектег, дописник на Атлантик од Лондон. Целата работа на прв поглед изгледаше толку грда - толку полна со омраза, насилство и сирова, чиста предрасуда против демонстрантите. Убавината на Америка се чинеше дека веќе ја нема, оптимизмот и шармот и лесната неформалност што привлекуваат толку многу од нас странците.

На едно ниво, грдотијата на моментот се чини како банална опсервација. А сепак, таа допира до суштината на сложениот однос што остатокот на светот го има со Америка. Во „Мајстор, кројач“ Хејдон отпрвин се обидува да го оправда своето предавство со долго политичко извинување, но на крајот, како што тој и херојот на Ле Каре, маестралниот шпион Џорџ Смајли, обајцата знаат, политиката е само школката. Вистинската мотивација лежи внатре во неа: естетиката, инстинктот. Хејдон - висока класа, образован, воспитан, Европеец - едноставно не можеше да ја поднесе Америка. За Хејдон и за многу други како него во реалниот свет, овој длабок презир се покажа толку голем што ги направи слепи за ужасите на Советскиот Сојуз, оние што далеку ја надминуваа естетиката.

Приказот на Ле Каре за мотивациите на антиамериканизмот (поврзани со неговите сопствени помешани чувства кон Соединетите Држави) се исто толку важни денес како и во 1974 година, кога првпат беше објавен романот. Таму каде што тогаш беше Ричард Никсон, сега е Доналд Трамп, карикатура на она што Хејдонците на овој свет веќе го презираат: дрзок, алчен, богат и надлежен. Во претседателот и првата дама, во запалените градови и расните поделби, во полициската бруталност и сиромаштијата, зрачи имиџот на Америка, потврдувајќи ги предрасудите што голем дел од светот веќе ги има - додека во исто време служи како корисен начин за замаглување на сопствените неправди, лицемерие, расизам и грдотија.

Тешко е да се избегне чувството дека ова е уникатно понижувачки момент за Америка. Како граѓани на светот создаден од Соединетите Држави, навикнати сме да ги слушаме оние што ја мразат Америка, оние што ѝ се восхитуваат на Америка и оние што се плашат од Америка (понекогаш сè одеднаш). Но чувството на сожалување на Америка? Тоа е нешто ново, дури и ако злорадоста е болно кратковидна. Ако е важна естетиката, САД денес едноставно не изгледаат како земја кон која остатокот од нас треба да се стремиме, да ѝ завидуваме или да ја имитираме.

Дури и во претходните моменти на американска ранливост, Вашингтон владееше супериорно. Без оглед на моралниот или стратегискиот предизвик со кој се соочуваше, постоеше чувство дека неговиот политички темперамент одговара на неговата економска и воена моќ, дека неговиот систем и демократска култура се толку длабоко вкоренети што секогаш може да воскреснат. Се чинеше дека самата идеја за Америка е важна, моторот што ја управува без оглед какви други дефекти има под маската. Сега, се чини дека нешто се менува. Америка се чини дека е заглавена во кал, доведена е во прашање самата нејзината способност да оздрави. На светската сцена се појави нова сила да ја оспори американската надмоќ - Кина - со оружје што Советскиот Сојуз никогаш не го поседуваше: заемно загарантирано економско уништување.

Кина, за разлика од Советскиот Сојуз, е во состојба да понуди пример за богатство, енергичност и технолошки напредок - иако сè уште не на исто ниво како Соединетите Држави - а е заштитена со свилената завеса на западното културно и јазично неразбирање. Спротивно на тоа, кога Америка би била семејство, таа би била кланот Кардашијан, живеејќи го животот отворено пред зазјапаната светска јавност - нејзините движења и потези, маани и противречности, сите можат да ги видат, вели Мектег.

Изминативе недели во Лондон, Берлин, Париз, Окланд и на други места маршираа демонстранти во знак на поддршка на „Црните животи се важни“, како одраз на извонредното културно влијание што Соединетите Држави и понатаму го имаат врз остатокот од западниот свет.

На еден од протестите во Лондон, британскиот шампион во тешка категорија Ентони Џошуа ги рапуваше стиховите од „Changes“ на Тупак, заедно со другите демонстранти. Зборовите, толку необични, моќни и толку американски, сè уште се толку лесно преводливи и навидум универзални - иако британската полиција е во голема мера невооружена и таму има многу малку полициски пукања. Од првичното излегување на улица за поддршка за Џорџ Флојд, центарот на вниманието се сврте навнатре тука во Европа. Во Бристол беше срушена статуа на стар трговец со робови, додека споменикот на Винстон Черчил во Лондон беше вандализиран со зборот „расист“. Во Белгија демонстрантите нападнаа споменици на Леополд Втори, белгискиот крал што го направи Конго своја лична геноцидна приватна сопственост. Искрата можеби да се запали во Америка, но глобалните пожари се одржуваат живи од горивото на националните проблеми.

За САД, оваа културна доминација е и огромна сила и суптилна слабост. Америка привлекува талентирани странци да учат, да градат бизниси и да се подмладуваат, обликувајќи го и влечејќи го со себе светот додека го прави тоа, влијаејќи врз оние што не се во можност да избегаат од нејзината гравитација и искривувајќи ги. Сепак, оваа доминација доаѓа со цена: светот може да гледа во Америка, но Америка не може да погледне кон него. А денес, таа грдотија што излезе на виделина, наместо да ја смири, американскиот претседател ја засили.

За да сфатам како остатокот од светот го гледа овој момент од американската историја, разговарав со повеќе од десетина високи дипломати, владини претставници, политичари и академици од пет големи европски земји, меѓу кои и советници на двајцата нивни најмоќни лидери. Од овие разговори, повеќето под услов на анонимност за слободно да зборуваат, се појави една слика во која најблиските сојузници на Америка гледаат со еден вид вџашеност, несигурни што ќе се случи, што значи тоа и што треба тие да прават, сето тоа поврзано со вознемиреност и заедничко чувство, како што ми кажа еден влијателен советник, дека Америка и Западот се приближуваат кон нешто како крај на една ера. „Моментот е бременит“, рече овој советник. „Само не знаеме со што“, вели Мектег.

Денешните грчеви не се без преседан - многумина со кои разговарав зборуваа за некои претходни протести и немири, или за намалениот углед на Америка по војната во Ирак во 2003 година (војна секако поддржана од Велика Британија и од другите европски земји) - а сепак сличноста на последните настани и современите сили го направија сегашниот предизвик особено опасен. Уличните протести, насилството и расизмот изминативе неколку недели избувнаа во истиот момент кога пандемијата на ковид-19 ги разоткри институционалните грешки на земјата, заедно со очигледно нескротливите партиски поделби, кои сега ги заразуваат и деловите на американската машина што досега беа недопрени: нејзините федерални агенции, дипломатската служба и долгогодишните норми на врската меѓу цивилите и војската. Сето ова се случува во последната година од првиот мандат на најхаотичниот, најпрезиран и најнепочитуван претседател во модерната американска историја.

Се разбира, не може за сето ова да се обвини Трамп; навистина, некои од оние со кои разговарав рекоа дека тој наследил, па дури и извлекол корист од многу од овие трендови, циничниот, неморален јанг на првиот Пакс Американа јин на Барак Обама, кој сам по себе беше резултат на американското посегнување по Ирак по септември 11.

Раководството на Трамп на претходно незамислив начин и брзина ги вовлече овие струи во криза - во тандем со притисокот на релативниот економски пад, подемот на Кина, повторното враќање на политиката на големи сили и падот на Западот како духовна заедница, вели Мектег.

Во заклучокот на „Мајстор, кројач, војник, шпион“ Смајли трпеливо ги слуша долгите напади на Хејдон врз западниот неморал и алчност. „Со голем дел од тоа“, напиша Ле Каре, „Смајли можеби во други околности и ќе се согласеше. Тоа што го одбиваше не беше музиката, туку тонот“.

Додека светот ги гледа САД, дали е тонот или музиката тоа што предизвикува ваков длабок одговор? Дали е тоа естетска работа, со други зборови, инстинктивна реакција на сето она што го претставува Трамп, а не на содржината на неговата надворешна политика или на обемот на неправдата? Зошто, ако е второво, немаше маршеви во Европа поради масовното затворање на ујгурските муслимани во Кина, постојаното задушување на демократијата во Хонг Конг и руската анексија на Крим, или против убиствените режими низ целиот Блиски Исток, како во Иран, Сирија или Саудиска Арабија? Зарем убиството на Џорџ Флојд и реакцијата на Трамп на него не станаа метафори за сè што е погрешно и неправедно во светот - за самата американска моќ?

Ако ова е вистина, дали одбивноста кон Соединетите Држави едноставно е симболичен чин на пркос?, прашува Мектег.

Светот, на крајот на краиштата, и досега ѝ се има спротивставувано на музиката на американската политика: поради Виетнам и Ирак, светската трговија и климатските промени. Повремено, тонот и музиката дури и се спојуваа за да ги отуѓат најблиските сојузници на Америка, како под Џорџ В. Буш, кој беше широко исмејуван, навредуван и критикуван од странство. Но дури и ова спротивставување никогаш не беше во иста мера како што е денес - се сеќавате, токму младата Ангела Меркел, тогаш во опозиција, во 2003 година за „Вашингтон пост“ напиша колумна под наслов „Шредер не зборува од името на сите Германци“ сигнализирајќи на стабилен сојуз на нејзината партија со Соединетите Држави и покрај тоа што Германија се противеше на војната во Ирак. Отворено кажано, Трамп е уникатен. На најосновното ниво, Буш никогаш не се повлече од основната идеја дека постои една западна песна и дека текстот треба да биде компониран во Вашингтон. Трамп денес не слуша обединувачка музика - само досадниот ритам на личниот интерес.

Еден висок советник на еден европски лидер, кој не сакаше да биде именуван, рече дека снобизмот на континентална Европа кон идејата дека Америка е лидер на слободниот свет, кон идејата за „американскиот сон“ и други клишеа досега негирани како безнадежно наивни, одеднаш беше разоткриен од цинизмот на Трамп. Дури откако ќе се изземе наивноста, рече советникот, може да се види дека таа била „помоќна и поорганизирачка сила отколку што повеќето... сфаќале“. Гнилежот, така, почна со Обама, западњачкиот професорски циник, и кулминираше во Трамп, чие напуштање на американската идеја означува пресврт во светската историја. Сепак, ако Америка повеќе не верува во својата морална супериорност, што останува освен морална еквивалентност?

Тоа е како Трамп да потврдува некои од обвинувањата изнесени кон Америка од нејзините најжестоки критичари - дури и кога тие тврдења не се точни. Британскиот историчар Ендрју Робертс и други забележаа, на пример, дека во романите на Ле Каре има нишка на антиамериканизам, кој го наоѓа својот израз во една морална еквивалентност што не му се противи на строгиот надзор. Во „Мајстор, кројач“ Ле Каре на момент го носи читателот во минатото кога Смајли се обидува да го регрутира идниот шеф на руската тајна служба. „Пази“, му вели Смајли на Русинот, „ние стануваме стари луѓе, а животите ги поминавме во потрага по слабостите во системите на другиот. Јас можам да ги прочитам источните вредности исто како што ти можеш да ги прочиташ нашите западни... Зарем не мислиш дека е време да сфатиш дека на твојата страна има исто толку малку вредност колку и на мојата?“

Во Советскиот Сојуз имаше глад, терор и масовно убиство на милиони, вели Мектег. Какви и да се денешните маани на Америка, тие се практично и морално неспоредливи со овие ужаси. Денес, кога Пекинг врши масовно следење на своите граѓани и речиси масовно затвора едно етничко малцинство, истото може да се каже и за Кина. А сепак, ова тврдење за морална еквивалентност повеќе не е срамна дамка на некој странски циник, туку став на самиот претседател на Соединетите Држави. Во интервју за Бил О’Рајли за „Фокс њуз“ во 2017 година, од Трамп беше побарано да ја објасни својата почит кон Путин, а тој одговори со вообичаените фрази дека рускиот претседател ја води својата земја и нејзината борба против исламистичкиот тероризам, по што О’Рајли реагираше со: „Путин е убиец“. Трамп тогаш одговори: „Има многу убијци. Ние имаме многу убијци. Што, вие мислите дека нашата земја е толку невина? “ (Пред да стане претседател, Трамп, исто така, ја фалеше наводната цврстина на Кина во насилното задушување на демократските протести на плоштадот Тјананмен.)

Ваквиот цинизам - дека сите општества се корумпирани и себични - Соединетите Држави претходно целосно го отфрлаа. Денес, меѓународните односи се една најобична трансакциска зделка за Соединетите Држави, а моќта - не идеалите, историјата или сојузниците - е валутата.

Иронијата е дека овој глобализиран морално еквивалентен светски поредок, кој се потпира на наивни идеи за „слободниот свет“ на демократските нации-држави, го наоѓа својот одраз во интернационализираните, постнационални улични протести против расизмот што ги видовме во изминатите неколку недели. Демонстрантите излегоа на улиците во Австралија и Нов Зеланд - обете земји имаат свои сопствени расни поделби и историја на злоупотреба, како и во Велика Британија и Франција, секоја со историја на колонијализам и постојани расни и класни поделби. Фасцинантно е тоа што, како што истакна Ишан Тарор за „Вашингтон пост“, дека требаше да умре еден црнец во Минеаполис за белгиските власти да ја срушат статуата на личноста што е одговорна за некои од најгрозните колонијални злосторства во историјата.

Особено за Европа, континуираната доминација од страна на САД - културна, економска и воена - останува нејзина основна реалност. Некои од оние со кои разговарав рекоа дека не се само демонстрантите виновни за формата на селективно слепило, туку и самите лидери на Европа што бараа заштита од Америка, притоа одбивајќи да попуштат за ниедна демократски изразена грижа што го надминуваше самиот Трамп. „Имаше премногу менаџирање (на Трамп), а немаше доволно движење“, ми рече советникот на еден европски лидер. Во моментов, стратегијата на Европа се чини дека е сведена на тоа едноставно да исчека Трамп да си замине и да се надева дека животот може да се врати на претходниот меѓународен поредок „заснован на правила“, откако тој ќе ја напушти функцијата. Сепак, сè повеќе се забележува дека Лондон и Париз сфаќаат дека тоа нема да биде така - дека се случила коренита и трајна промена.

Оние со кои зборував имаат два типа грижи: оние што Трамп ги предизвикал и оние што ги влошил - помеѓу конкретните проблеми на неговото претседателствување, кои, според нив, може да бидат исправени, и оние што се структурни и многу потешки за решавање. Речиси сите со кои разговарав се согласија дека претседателствувањето на Трамп е пресвртна точка не само за САД, туку и за самиот свет: тоа е нешто што не може да се поништи. Некогаш кажаните зборови не може да бидат некажани; сликите што се видени не може да бидат невидени.

Директна грижа за многумина од оние што ги интервјуирав беше очигледното слабеење на американскиот капацитет. Лоренс Фридман, професор по воени студии на Кингс колеџот во Лондон, ми рече дека самите институции на американската моќ се „изветвени“. Здравствениот систем се мачи, општините банкротираат финансиски, и, освен на полицијата и на војската, малку внимание му се посветува на здравјето на самата држава. Најлошо од сè, рече тој, „тие не знаат како да го поправат тоа“.

Всушност, внатрешните поделби се толкави што многу странски набљудувачи сега се загрижени дека тоа влијае на можноста на Вашингтон да ја заштити и да ја проектира својата моќ во странство, вели Мектег.

На крајот на краиштата, дури и во овој момент на американско преиспитување и поделби, додека Америка се повлекува од својата улога како единствена светска суперсила, за повеќето земји во нејзината орбита не постои реална алтернатива за нејзиното лидерство. Кога Трамп ги повлече Соединетите Држави од иранскиот нуклеарен договор, големите три нации во Европа - Велика Британија, Франција и Германија - се обидоа сами да го одржат во живот, безуспешно. Американската финансиска и воена моќ значеше дека дури и нивната вкупна моќ е безначајна. Во Либија, под Обама, Британија и Франција можеа да интервенираат само со американска помош. Како тинејџери што на своите родители им врескаат и да ги остават намира и да ги префрлат до диско-клубот, западните сојузници на Америка сакаат да седат на сите столчиња.

Вистината е дека живееме во американски свет и ќе продолжиме да живееме во него, дури и додека американската моќ полека гасне. На едно ниво, онаа Европа што испрати десетици илјади луѓе да го слушаат говорот на Обама на Бранденбуршката порта кога тој не беше дури ни претседател, е истата таа на чии улици во европските метрополи излегоа десетици илјади во екот на глобална пандемија за да бараат правда за Џорџ Флојд: тоа е меѓународна заедница опседната со Америка и доминирана од неа. Тоа е таа што се чувствува како да има удел во Америка, затоа што и има, дури и ако не е уставно дел од неа.

Ако ова за Соединетите Држави е понижувачки момент без преседан, тогаш тој по дефиниција е без преседан понижувачки и за Европа. Секоја од најголемите држави на континентот ја има слободата да се откине од американската моќ ако собере политичка волја да го стори тоа, но претпочита само симболично да се противи, надевајќи се дека ќе смени лидерот. Од некои аспекти, реакцијата на Европа од 2016 година беше скоро исто толку очајна колку што Трамп е очаен за американскиот престиж.

Во 1946 година, кога Винстон Черчил пристигна во Фултон, Мисури, за да го одржи својот славен говор за Железната завеса, моќта на Соединетите Држави беше очигледна. Американците имаа оружје да го уништат светот, воен досег да го контролираат и економија што ќе продолжи да се збогатува од него. Черчил го почна својот говор со предупредување: „Соединетите Држави во овој момент стојат на врвот на светската моќ. Тоа е свечен момент за американската демократија. Бидејќи приматот на моќта е придружен и со стравопочит и со одговорност за иднината. Ако погледнете наоколу, мора да го почувствувате не само чувството на извршена должност, туку исто така мора да почувствувате и немир да не случајно паднете под своето ниво на успех“.

Проблемот на Америка е дека остатокот од светот може да види кога таа е падната под своето ниво. Во моменти како што е сегашниов, тешко е да се оспорат некои од критиките изнесени од најгласните критичари на земјата од странство: дека е непоправливо расистичка или претерано рамнодушна кон сиромаштијата и насилството, полициската бруталност и оружјето. Доблестите и мааните не изгледаат особено комплицирано во оваа дилема, дури и ако тоа е случај со самата земја.

Сепак, ова е и нација што не е Русија или Кина, колку нејзиниот лидер и да верува во тоа. Како прво, во Москва и во Пекинг не би можело да се протестира во толкав број и со таква жестина. Од европска гледна точка, впечатливо е да се видат енергијата, ораторството и моралниот авторитет како уште еднаш извираат одоздола - убавината на Америка, а не грдотијата. Да го слушнете обраќањето на еден рапер од Атланта на прес-конференција, или шефот на полицијата во Хјустон како им зборува на толпа демонстранти, е како да гледате некој поуспешен, помоќен и поелоквентен јавен говорник од скоро секој европски политичар што ми паѓа на памет. Она што е различно денес е дека истото не може да се каже за претседателот или за демократскиот кандидат што сака да го замени.

Покрај тоа, колку и да има очигледен расизам во Америка, во Европа опстојува една суптилна, длабока и опсежна предрасуда што значи дека нејзините неуспеси можеби се помалку очигледни, но не и помалку присутни. Каде, ќе се запраша некој, се поголеми можностите за успех и напредување на црното и етничкото малцинство - во Европа или во Америка? Еден брз поглед кон составот на Европскиот парламент - или на скоро секој европски медиумски центар, адвокатска фирма или управен одбор на компанија - ќе го демантира секој што е наклонет да верува дека тоа е Европа. Како што ми рече еден пријател што живее во САД, сè уште има проклето многу од лепакот што ги држи Соединетите Држави заедно, со или без Трамп.

Во текот на историјата на Америка, таа имала секакви кризи - и многу злонамерници. Ле Каре е само еден од многуте што копаа во конфликтниот бунар од емоции што Соединетите Држави успеваат да ги разбрануваат кај оние што гледаат однадвор, дел ужасено, дел опседнато. На пример, во својата книга „Американски белешки“, Чарлс Дикенс се сеќава на својот презир кон голем дел од она што го видел за време на своите авантури низ целата земја. „Колку подолго Дикенс престојувал меѓу Американците, толку повеќе сфаќал дека Американците едноставно во себе немаат доволно англиски елементи“, рече професорот Џером Мекиер, автор на „Дикенс: Невин во странство“, за Би-би-си во 2012 година. „Почнал да ги гледа како вулгарни, нецивилизирани, бесчувствителни и пред сè лакоми.“ Со други зборови - повторно е до естетиката. Во едно писмо, Дикенс ги има сумирано своите чувства: „Разочаран сум. Ова не е републиката од мојата фантазија“.

Дикенс, како и Ле Каре, ја долови уникатната позиција на Америка во светот и фундаменталната реалност дека таа никогаш не може да ја достигне сликата за неа во фантазијата на луѓето - добра или лоша. Додека посматра денес, ужасено отстапува, но не може да престане да гледа. Во Соединетите Држави светот се гледа себеси, но во една екстремна форма: понасилен и послободен, побогат и поугнетен, поубав и погрд. Како и Дикенс, светот очекува повеќе од Америка. Но, како што забележа Ле Каре, тоа е главно работа на естетиката - не ни се допаѓа она што го гледаме кога гледаме напрегнато, затоа што се гледаме себеси.

Објавено

Недела, Јуни 28, 2020 - 10:12

Постојат различни фактори кои влијаат на нивото на ризик кога станува збор за перење пари. Тоа може да биде од клиенти, региони, производи или ризик од финансиски инструменти. Разбирањето на овие ризици, како и факторите што придонесуваат, им овозможува на надлежните органи многу поефикасно да се заштитат од перење пари поврзано со корупција.

повеќе

Ако идниот премиер биде македонски Албанец и ако успее сите граѓани на Македонија да се поклонуваат под едно знаме, тогаш – зошто да не!

повеќе

Стана премногу вообичаено да се слушнат повици за брза и сериозна одмазда како одговор на недокажани престапи на говорот и мислата, велат Ноам Чомски, Џ.К. Роулинг и 150 други интелектуалци во отворено писмо до јавноста.

повеќе