Би-би-си

Како Кина од земја на масовен глад стана економско чудо

Кина, земја и цивилизација стара илјадници години, денеска слави 70 години откако стана Народна Република Кина. Комунистичката партија ја презеде земјата по Втората светска војна и Кинеската граѓанска војна, која почна во 1927 година и заврши во 1949 година.

Во тие 70 години, речиси сите други држави предводени од Комунистичката партија, од Советскиот Сојуз па натаму, или се распаднаа или го заменија социјалистичкиот државен систем со либерална демократија - барем на хартија. Но не и социјалистичка Кина, која во тие седум децении премина неверојатен пат од сиромашна, рурална земја до една од најголемите економски, политички и воени сили во светот.

„Кога Комунистичката партија ја презеде контролата врз Кина, земјата беше многу, многу сиромашна. Немаше трговски партнери, немаше дипломатски односи, се потпираа на самоодржливоста“, вели главниот економист за Кина на сингапурската банка ДБС, Крис Леунг, за Би-би-си.

Така, Кина денес има втор најголем бруто домашен производ (БДП) во светот, зад САД и пред Германија, која ја претекна во 2009 година.

 

Од десетици милиони мртви од глад...

Се разбира, би било сериозна грешка молскавичниот економски подем на Кина да му се припише на нејзиниот комунистички режим. Поправилно би било да се каже дека Кина го оствари ова и покрај Комунистичката партија, под која во 1950-тите и 1960-тите помина низ можеби најголемиот терор и хуманитарна катастрофа, гледано според апсолутните бројки на мртвите.

За таа злосторничка политика првенствено е одговорен комунистичкиот лидер Мао Це Тунг, кој ги водеше Партијата и државата, формално или во практиката, од 1954 година, па сè до неговата смрт во 1976 година. Тој покрена голем проект на индустријализација, предводена од државата и наметната со терор, и аграрна колективизација на земјата, проект наречен Голем чекор напред.

Кина не беше исклучок во овој поглед - присилната колективизација на земјата предизвика масовен глад и беда во секоја социјалистичка земја во која беше спроведена - но беше далеку најтешкиот случај. Како резултат на оваа кампања, умреа меѓу 18 и 56 милиони Кинези, пред сè од глад. Точниот број на жртви веројатно никогаш нема да биде познат.

Потоа, во 1960-тите, почна еднакво озлогласената Културна револуција, кампања во која режимот на Мао систематски се пресметуваше со „контрареволуционерните елементи“, но пред сè со неговите ривали и нивните приврзаници. Во оваа кампања на црвен терор беа убиени меѓу 360.000 и 10 милиони луѓе, а десетици милиони завршија на суд од политички причини. Дури и Комунистичката партија официјално призна дека тоа било „најтешкото назадување и најголемата загуба за Партијата, земјата и нејзиниот народ од основањето на Народната Република“.

 

...до неверојатен економски подем

Но пресвртот за Кина почна со посетата на американскиот претседател Ричард Никсон во 1972 година, а се забрза по смртта на Мао и големите пазарни реформи што неговиот наследник Денг Сиаопинг ги почна во 1978 година. Отворањето на Кина, како што е познато на Запад, ја сврте Кина од ортодоксниот марксизам-ленинизам кон „социјализам со кинески карактеристики“, како што го нарече кинеската партија.

Освен тоа што селаните повторно си ги добија своите парцели земјиште, со што се реши недостигот од храна, Кина ја отвори вратата за странските инвестиции од САД. Двете држави, исто така, во 1979 година ги вратија и дипломатските односи. А американските инвеститори брзо нагрнаа во Кина, пренесувајќи го масовното индустриско производство од САД во земјата со далеку поевтина работна сила и трошоци за наем.

„Од крајот на 1970-тите до денес го видовме веројатно најимпресивното економско чудо на која било економија во историјата“, коментира главниот економист во Стандард чартерд банка Дејвид Ман за Би-би-си.

Кина во 1990-тите почна да постигнува двоцифрени стапки на раст на БДП, и до 15% на годишно ниво. Пристапувањето во Светската трговска организација во 2001 година ѝ даде дополнителен интензитет. Трговските бариери и царините со другите земји се намалени или укинати, а познатите производи „made in China“ го преплавија светот.

 

„Кина стана работилницата на светот“

„Таа стана работилницата на светот“, забележува Ман.

Чисто како пример, во 1978 година кинескиот извоз кон Лондонската школа за економија вредеше 10 милијарди американски долари, помалку од 1% од светската трговија. До 1985 година тој се искачи на 25 милијарди долари, а потоа се случи вистински скок: помалку од две децении подоцна се искачи на 4,3 трилиони долари, со што Кина стана земјата со најголем извоз на стоки.

Според податоците на Светската банка, либералните реформи во Кина, во комбинација со глобализацијата, извлекоа 850 милиони Кинези од сиромаштија и добар дел од нив воведоа во средната класа. Кина е на добар пат да ја елиминира апсолутната сиромаштија (утврдена со апсолутни приходи, а не во споредба со други) до 2020 година.

Во исто време, имаше скок и во бројот на образованите. Стандард чартерд банка проценува дека до 2030 година дури 27% од работната сила во Кина ќе бидат високообразовани. Тоа би било приближно истиот процент како денес во Германија.

Се разбира, тоа не значи дека економскиот раст и новосоздаденото богатство се рамномерно распоредени на 1,3-те милијарди луѓе во Кина. Со новопечените милијардери и подемот на средната класа, во Кина сè уште паралелно егзистираат сиромашните рурални заедници и сиромашната, нискообразована индустриска работна сила. Нееднаквоста е особено изразена помеѓу големите градови и селата.

 

Приходот по жител сè уште заостанува зад Западот, но милијардери има скоро еднаков број

„Целата економија не е напредна, има огромни разлики помеѓу одделните делови“, истакнува Ман.

Кина сè уште е земја во развој, барем во однос на приходите по жител, кои сè уште претставуваат помалку од една четвртина од приходот во развиените земји. Додека просечниот годишен приход во Кина е 10.000 американски долари, во САД е 62.000 американски долари.

Но затоа оваа номинално социјалистичка земја според бројот на милијардерите веќе им дише во врат на САД. Во Кина во 2017 година ги имаше 475, а во САД 585. За споредба, во Индија, која има скоро исто население како Кина, има само 119 милијардери. А нееднаквоста не е лоша само поради социјалната правда, која и онака е подложна на интерпретации, туку и затоа што ја поткопува социјалната кохезија, меѓусебната доверба и задоволството на владетелите. Ова е точно она што Кинеската партија сака по секоја цена да го избегне, по трауматското искуство на масовните протести во 1989 година на плоштадот Тјананмен во Пекинг - протести што беа крваво задушени.

Постои и уште еден загрижувачки фактор - сè побавниот економски раст. Кина, каде што државата продолжува да има значително економско влијание, со години се обидува да се ослободи од зависноста од извозот и да ја замени со раст поттикнат од домашната потрошувачка. Но тоа не ѝ оди од рака, а последната трговска војна во која се најде со САД откако дојде на власт Доналд Трамп, покажува дека таа сè уште е многу зависна од американскиот пазар.

 

Економскиот раст е забавен, но сепак импресивен

Падот на наталитетот, предизвикан од бизарниот социјален инженеринг на Комунистичката партија, која воведе забрана за повеќе од едно дете (неодамна го укина), исто така остави данок во форма на недостиг од работна сила и стареење на популацијата.

Економскиот раст на Кина во моментов варира помеѓу 6 и 7% на годишно ниво, според Националното статистичко биро на Кина. Но дури и ако падне на ниво од 5 до 6%, тоа повторно ќе изнесува дури 35% од глобалниот економски раст, „што е најголем поединечен придонес меѓу сите земји, три пати поважен за глобалниот раст од САД“, истакнува Ман.

Покрај тоа, Кина со години вложува големи инвестиции во странство, особено преку нејзиниот добро познат проект „Еден појас, еден пат“, осмислен да одговара на средновековниот Пат на свилата. Разликата е во тоа што современиот Пат на свилата е далеку поголем, со амбиција со сообраќајна инфраструктура да опфати скоро половина од светското население: од Пекинг до Џакарта, Најроби и Венеција. Очигледно оваа древна земја и цивилизација сака да стане уште поголема светска сила отколку што е денес.

Ајде од понеделник да се посветиме сериозно на „носење на Европа" во нашата држава.

повеќе

Улогите на „добар и лош полицаец“ ќе ги играат кон нас уште долго, доколку не сфатиме дека со итроманска политика не се може подалеку од Табановце до Богородица.

повеќе

Неделава, владите на ЕУ повторно решија да го одложат започнувањето на преговорите за пристапување со земјите кандидати Албанија и Северна Македонија, што претставува историска грешка - бидејќи безбедноста и стабилноста на Унијата зависат од трансформацијата на југоистокот.

повеќе