Форин аферс

Ерата на зомби-демократии

Се шири нешто што може да го наречеме „зомби-демократија“ - живи мртовци на изборните политички системи, препознатливи по форма, но лишени од секаква суштина.

Во текот на изминатата деценија, автократите низ целиот свет ја усовршија техниката на „управувана“ или „водена“ демократија. Во Белорусија, Египет, Русија, Уганда, Венецуела и други земји, авторитарните лидери одржуваа повремени избори за да го зајакнат сопствениот легитимитет, но воспоставија монопол врз медиумите, ограничено граѓанско општество и манипулираа со државните институции и ресурси за да се осигурат дека ќе останат на власт.

Меѓутоа, ваквите методи никогаш не се сигурни, а нивната ефикасност се намалува како што граѓаните стануваат поосвестени и учат да функционираат во рамките на поставените системи. Сѐ поголем број автократи беа принудени да се потпрат на сѐ потешки форми на репресија: тие продолжуваат да одржуваат повремени избори затоа што граѓаните ги очекуваат, но дури не се ни преправаат дека овие празни ритуали се слободни или фер. Резултатот е ширење на нешто што може да го наречеме „зомби-демократија“ - живи мртовци на изборните политички системи, препознатливи по форма, но лишени од секаква суштина.

Како што автократите се префрлија од управувана на зомби-демократија, така мора да се развиваат и активистите за човекови права. Иако порано можеа да ѝ се спротивстават на управуваната демократија со напад врз одредени автократски техники - како што се ограничувања на граѓанското општество или апсење новинари - тие сега со зомби-демократијата мора да се борат со пофронтален пристап, кој ги лишува автократите од легитимитетот што го бараат од изборните кандидати.

Морничави зомбиња

Традиционалните диктатури не се ни преправаат дека се демократии. Монархиите како Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати не се ни обидуваат да одржат директни национални избори. Дури ни Комунистичката партија на Кина; нивните колеги во Куба, Северна Кореја и Виетнам; или во случајот на недвосмислено авторитарните влади на постсоветска Централна Азија: Казахстан, Туркменистан и Узбекистан. Други авторитарни режими, како што е воената хунта во Мјанмар, која уби стотици демонстранти и затвори илјадници откако ја презеде власта во февруари, ги соборија избраните влади и целосно ѝ го свртеа грбот на демократијата.

Но во сѐ поголем број држави, владите го обвиткаа своето автократско владеење во плаштот на демократијата - само за во последниве години да ја тргнат оваа тенка маска до точка на апсурд. Добар пример е Русија, која во голема мера напредува кон статусот на зомби-демократија поради постојаните маневри на опозицискиот лидер Алексеј Навални околу управуваната демократија на Кремљ. Кремљ долго време ја држеше опозицијата под контрола манипулирајќи го јавното мислење преку доминација на државната телевизија и другите медиуми. Но Навални ѝ избега на московската контрола на информациите, правејќи одлични документарни филмови за коруптивните работи на претседателот Владимир Путин, кои собраа десетици милиони прегледи на Јутјуб.

Откако му дозволи на Навални да се кандидира за градоначалник на Москва во 2013 година, кога освои 23% од гласовите, Кремљ забрани на изборите да учествуваат неговата партија, како и другите навистина независни опозициски партии. Меѓутоа, во 2019 година, Навални го заобиколи тоа ограничување охрабрувајќи ги Русите да гласаат за кандидати од послушните псевдоопозициски партии, кои Кремљ ги дозволи - стратегија на „паметно гласање“, чија цел беше да ја поткопа владејачката Единствена Русија. Руските власти возвратија со протерување на Навални во затворска колонија, обидувајќи се да го казнат секој кандидат што го поддржува како „екстремист“. Тие, исто така, ги означија некои од преостанатите независни медиуми во земјата како „странски агенти“. Во Русија ќе продолжат да се одржуваат избори, но без да се симулира вистинска опозиција или слободна јавна дебата.

Идеолошките пријатели на Путин во Белорусија и Унгарија ги водат своите земји на сличен пат кон зомби-демократија во Европа. На власт од 1994 година, белорускиот претседател Александар Лукашенко се впушти во ограничувања на медиумите и граѓанското општество за да одржува строга контрола врз својата земја. Кога се кандидираше за шести мандат во 2020 година, тој веројатно претпоставуваше дека ќе постигне лесна победа откако ќе ги уапси главните опозициски кандидати. Но јавноста се здружи околу Светлана Тихановскаја, сопруга на еден од затворените опозициски политичари, принудувајќи го Лукашенко да прибегне кон бесрамна изборна измама и масовни притвори и мачења на демонстрантите. Подоцна неговата влада ги гонеше критичките новинари и бранителите на човековите права и ликвидира десетици граѓански групи и независни медиуми. Тој дури отиде дотаму што принудно слета патнички авион за да уапси водечка опозициска личност.

Фото: ЕПА

Унгарија тргна по поинаков пат кон зомби-демократија. По доаѓањето на власт по втор пат во 2010 година, премиерот Виктор Орбан ја презеде контролата врз повеќето медиуми во земјата, ги смени независните судии со внимателно одбрани судии, воведе ограничувања за групите на граѓанското општество, ги редизајнираше изборните единици за да обезбеди предност и да додели јавни средства за одржување големо мнозинство во парламентот. Но стратегијата на Орбан почна да се распаѓа во 2019 година, кога неговата партија загуби на локалните избори во многу од големите градови. Сега, соочен со можноста неговата партија да загуби на парламентарните избори следната година од здружената опозиција, Орбан се обидува да обезбеди неговата партија да ја контролира државата, без разлика кој е во владата. Неговата партија тивко ја презема контролата над комисиите управувани од многу државни институции и создава фондации управувани од пријатели, кои ќе контролираат многу државни ресурси и ќе дејствуваат надвор од контролата на законодавниот дом.

Зомби-демократијата се вкорени и во Латинска Америка, најмногу во Венецуела и Никарагва. Откако владејачката партија на венецуелскиот диктатор Николас Мадуро загуби на парламентарните избори во 2015 година, тој ја искористи контролата врз изборните и судските власти за да се осигури дека идните избори нема да бидат ниту слободни, ниту фер. Врховниот суд им дозволи на владините поддржувачи да ги преземат опозициските партии, а безбедносните сили приведоа опозициски лидери и ги малтретираа нивните поддржувачи за да ја спречат можноста за победа на опозицијата. Како одговор на меѓународниот притисок, владата на Мадуро неодамна назначи двајца функционери поврзани со опозицијата во Националниот изборен совет во земјата, но останува да се види дали оваа отстапка значително ќе ги подобри изборните услови.

Во Никарагва, претседателот Даниел Ортега, исто така, станува сѐ поавтократски. Кога во 2018 година избувнаа масовни протести против неговото владеење, владата одговори со убиствена репресија: полицијата и силно вооружените провладини групи брутално се судрија со демонстрантите, убивајќи повеќе од 300 луѓе, а имаше 2.000 повредени. Властите приведоа уште стотици луѓе и извршија уште еден бран апсења пред претседателските избори закажани за ноември оваа година. Седум претседателски кандидати и најмалку 20 критичари се уапсени, по што Ортега за својот четврти последователен мандат се кандидираше без практично никакви противници.

Блискиот Исток и Африка, исто така, не избегаа од злото на зомби-демократијата. Откако коалициската влада на турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган ги загуби изборите за градоначалник во 2019 година од кандидати од опозициската коалиција, Ердоган ги засили нападите врз прокурдската партија, која ги поддржа кандидатите на коалицијата, отстранувајќи ги и затворајќи ги градоначалниците од таа партија. Тој даде зелено светло за судските постапки за затворање на партијата и ги удвои напорите да се спречи нејзиниот харизматичен поранешен копретседател, Селахатин Демиртас, да ја напушти затворската ќелија, каде што ги помина последните четири и пол години. Соочен со намалена јавна поддршка, Ердоган се обиде да ги збрише независните медиуми и да воспостави контрола над судовите. Се чини дека неговата коалиција се подготвува да го промени изборниот закон и политичките партии без да се консултира со други партии, предизвикувајќи загриженост дека изборите во 2023 година би можеле да бидат нефер.

Во Египет, генералот што стана претседател Абдел Фатах ел-Сиси и неговата воена хунта се обидоа да ја уништат можноста за победа на независните партии, како што е Муслиманското братство (кои победија на последните фер-претседателски избори во 2012 година), со наметнување на најрепресивното владеење во модерната историја на земјата: затворање на независните медиуми, заплашување на граѓанските групи и приведување десетици илјади граѓани. Сиси беше реизбран во 2018 година со официјални - и апсурдни - 97% од гласовите. Во меѓувреме, претседателот на Уганда, Јовери Мусевени, претходно оваа година беше реизбран со помалку доминантни 58,6% од гласовите, но дури откако безбедносните сили го уапсија неговиот главен противник и брутално убија многу негови поддржувачи.

На крај, Хонг Конг исто така презеде некои од карактеристиките на зомби-демократија. Изборниот процес што им овозможи на изборните единици поддржувачи на Пекинг да изберат половина од членовите на владејачкиот Законодавно-правен совет, долго време гарантира проконтинентално мнозинство. Но по убедливата победа на локалните избори во 2019 година, во екот на големи протести, накратко се јави закана продемократските кандидати да победат на следните избори за Законодавно-правниот совет користејќи го неформалниот примарен систем. Учесниците во тој систем сега се прогонувани и сите активности на опозицијата се прекинати во согласност со строгиот закон за национална безбедност што го наметна Пекинг.

Ахиловата петица на автократот

Проблемот на зомби-демократиите стана толку акутен што на владите посветени на промовирање вистинска демократија им се потребни стратегии за нивно решавање. Со децении стандардната реакција на управуваните демократии беше да се нападнат, една по една, алатките за изборна манипулација - укажување на цензура, спротивставување на ограничувањата на граѓанското општество или одбрана на правата на опозициските кандидати - тие влади да се вратат назад кон поголем граѓански ангажман, неограничени медиуми, независност, судство и слободни и фер избори.

Но борбата со зомби-демократиите бара похолистички пристап. Нивните водачи се откажаа од обидот да го контролираат јавното мислење и сега го задушуваат, но дури и најлошите зомби-демократии се потпираат на одреден степен на народен консензус, без оглед колку е принуден. Ова е адут за оние што сакаат да промовираат вистинска демократија.

Соединетите Држави и другите слични демократии треба да продолжат да ја осудуваат цензурата и другите репресивни тактики што ги користат зомби-демократиите за да ги замолчат критичарите, како и политичките и правните махинации што тие ги користат за да ја лишат демократијата од нејзината суштина. Тие, исто така, треба да престанат да обезбедуваат егзистенција за лидерите на зомби-демократиите, без разлика дали станува збор за американска воена помош и продажба на оружје на Сиси или субвенција од Европската Унија за Виктор Орбан.

Меѓутоа, земјите што сакаат да промовираат вистинска демократија треба да одат чекор подалеку и да ги таргетираат водачите на зомби-демократиите таму каде што најмногу ги боли - разоткривање на корупцијата и злоупотреба на позициите што ги одржуваат нивните режими. Бидејќи зомби-демократите повеќе немаат доверба ниту во манипулираната јавност дека ќе ги поддржи, тие во одржувањето на власта сѐ повеќе се потпираат на своите пријателчиња во војската и во приватниот сектор. Но генералите и олигарсите ретко се вистински верници во зомби-демократијата. Нивната лојалност мора да се купи со пренасочување на јавните средства, што е Ахиловата петица на автократот.

Демократските влади треба да ги посочат начините на кои лидерите на зомби-демократијата ги остваруваат своите приватни интереси на сметка на јавноста. И Сиси и Орбан ги оставија јавните болници трошни и запоставени додека им плаќаа на своите пријатели. Кремљ дозволи да процветаат милијардерите олигарси блиски до него, истовремено намалувајќи ги пензиите и оставајќи платите да стагнираат. Мадуро ја плаќа војската додека народот во Венецуела страда од хуманитарна криза. Слични критики може да се упатат кон повеќето водачи на зомби-демократии.

Фото: ЕПА

За жал, американскиот претседател Џо Бајден ја пропушти можноста да го искритикува Путин за корупцијата на самитот на двајцата лидери во јуни во Женева. Бајден подоцна рече дека разговарал со Путин за „кршење на човековите права“, но освен краткото споменување на Навални, нема јавни записи за она што го кажал. Ова значи дека граѓаните на Русија не можеа да го слушнат Бајден како ги критикува Путин и неговите пријатели, олигарсите, затоа што се збогатија со присвојување државни ресурси, а потоа ја уништија демократијата во земјата, за да не мора да одговараат за своите постапки.

Бајден беше поуспешен во истакнувањето на корупцијата во кубанската влада, откако во почетокот на јули избувнаа продемократски протести низ целата земја. Тој јавно ги обвини кубанските авторитарни лидери дека „се збогатиле“ наместо да ги заштитат луѓето од „пандемијата и децениските репресии и економски страдања на кои беа изложени“. Овој вид остра критика одекнува многу повеќе кај граѓаните на авторитарните земји отколку површната забелешка за „човековите права“ спомената во приватни разговори.

Најдобар начин да се поткопа зомби-демократијата е да се покаже дека нивните водачи се рамнодушни кон јавноста на која се преправаат дека ѝ служат. Да, автократите можат да прибегнат кон бруталност за да ја одржат власта, но тоа е опасна игра. Дури и најжестоките диктатори тешко можат да преживеат кога јавноста целосно ќе се сврти против нив. За да се забрза доаѓањето на таквите судири, Бајден и другите демократски лидери треба да нагласат дека, во обид да ја задржат власта, лидерите на зомби-демократијата целосно му го свртеле грбот на својот народ.

Автор: Кенет Рот, извршен директор на Хјуман рајтс воч

Извор: Форин аферс 

Објавено

Понеделник, Август 2, 2021 - 13:04

Одлуките донесени од поранешната власт, како што се докажа, беа лоши.

повеќе

Сѐ поочигледно е дека наместо Заев да направи чистка и да замети, граѓаните ќе го изметат него и СДСМ.

повеќе

Можеби поради еуфоријата што ја донесе туризмот - и желбата на самите жители на Грција да уживаат во одморите - пошироката јавност беше подготвена да ги толерира дневните бројки на новозаразени (во просек помеѓу 2.000 и 3.000 случаи во текот на летото). 

повеќе