ИНТЕРВЈУ: ИСМЕТ РАМАДАНИ, ПРАТЕНИК ВО ПРВИОТ ПАРЛАМЕНТАРЕН СОСТАВ

Ова ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ го докрајчија ентузијазмот за европска Македонија што го имавме пред 25 години

Исмет Рамадани, пратеник од Партијата за демократски просперитет во првиот состав на македонскиот парламент, сега претседател на Евроатлантскиот совет на Македонија, 25 години по стекнувањето независност во интервју за МКД.мк говори за предизвиците за земјата на преминот од социјалистички систем кон плурализам и демократија и вели дека со оваа власт ги напуштивме евроатлантските интеграции. На тој пат, според него, може да се вратиме „ако успееме да ја декриминализираме државата, власта, со тоа што СЈО треба да ја заврши до крај работата што ја почна“. 

На политичката сцена бевте уште од 1991 како пратеник во првиот состав на парламентот. Независноста ја почнавме со голем ентузијазам и меѓу граѓаните и меѓу политичарите, но што направивме во овие 25 години?

- Тогаш влеговме со голем ентузијазам, сепак се преминуваше од еден социјалистички комунистички систем во плурализам и демократија. Желбата беше голема да се направи што повеќе во однос на тоа што се стандарди, критериуми во една демократска европска држава. И со таков ентузијазам мислевме дека ќе дојдат многу убави години за Република Македонија како дел од ЕУ, членство во НАТО, зајакнување на економијата, на стандардот на граѓаните, инфраструктурата, граѓанските и националните права. Но, како што поминуваше времето, се покажа дека не било баш така. Можеби се очекуваше со време и да се остварат тие наши опции и концепти, партиски или национални, но се виде дека патот до вистинската демократија, институционална демократија, плурализам, сигурност, безбедност, било потешка работа, но остварлива, ако постои желба кај политичките субјекти.

Бевме во ситуација да се донесат многу тешки одлуки. Прво отцепување од тогашната Југославија, во која веќе имаше војна. Требаше да се направи нешто паметно, да се добие независност, но да нема воен конфликт. И фала богу успеавме. Без разлика што политичките партии во парламентот имаа многу спротивставени ставови за одредени прашања, но од оваа дистанца мислам дека возвишена цел кај сите беше како да се оствари најважното, да се добие држава. И после, нормално, да се направи систем што им одговара на сите граѓани.

Спротивставувањата беа особено меѓу СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ, а тука беше ПДП како единствена партија на Албанците што се залагаше за некоја рамноправност на Албанците во Македонија, поаѓајќи од фактот дека во времето на социјализмот Албанците беа онеправдани во однос на јазикот, образованието, учеството во институциите и органите на државата.

Ние од ПДП доставивме една декларација за рамноправен статус на Албанците во Република Македонија од десетина точки кои беа многу слични на точките од Рамковниот. Но тогаш не успеавме тоа да го „голтнеме“ политички. Ќе немавме ситуација како 2001. По тој конфликт направивме Рамковен договор, но во друга ситуација, амбиент и со багаж од еден меѓуетнички конфликт.

Истото се повтори со донесувањето на уставот. Тогаш требаше уште малку политичка волја од условно кажано македонските партии за да се направи устав кој ќе го изгласаат и пратениците Албанци, но за жал не се оствари, за подоцна да се потврди дека уставот може да биде генератор на криза во Македонија.

Друга работа беше образованието. Иако нешто се направи за средното образование, проблемот околу образованието генерално доби политичка димензија и тоа пренагласена. Направивме елаборат за педагошки факултет и отидовме кај претседателот Глигоров. Мислевме дека веќе се договоривме да се отвори педагошки факултет зашто имаше потреба од професори и наставници кои би завршиле на албански за да можат да предаваат во училиштата на албански. Но, би рекол, непријатно изненадување беше тоа што веднаш се организираа големи демонстрации пред собрание и тоа од студенти млади што толку гласно и грлато беа против отворањето на педагошкиот факултет. Подоцна најекспонираните студенти што беа во таа група што извикуваше и пароли за „гасни комори“ после станаа клучни личности и функционери на ВМРО-ДПМНЕ. Антонио Милошоски, Влатко Ѓорчев, па и некои други што и денеска се двигатори на политичката опција на ВМРО-ДПМНЕ.

 

Каде се загуби тој ентузијазам од 1991 година?

- Како што поминуваше времето, ние се определивме за членство во НАТО и во ЕУ, дури имаше период кога добро се работеше на тие критериуми, па добивме кандидатски статус во 2005. Во моите контакти со претставници на ЕУ и НАТО кога ни кажуваа дека некаде во 2012 година ќе бидеме примени во ЕУ и НАТО, се буневме, велевме не можеме да чекаме до 2012. Точно дека постоеше проблемот со името, но како што поминуваше времето ние толку забегавме од тие стандарди, посебно по 2006 кога на власт дојде ова ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ, што почнаа да ни се редат и други задачи за да добиеме покана за пристапни преговори и за НАТО. Дојдовме до ситуација да ни се набројат проблемите со медиумите, со судството, со дијалогот опозиција-власт, почнаа непродуктивни инвестиции како Скопје 2014.

Се доби впечаток (кај двете партии на власт) дека ако зборуваме за вистински Македонец, патриот, тој мора да биде од ВМРО-ДПМНЕ, а ако зборуваме за Албанец патриот, вистинскиот Албанец мора да биде од ДУИ. Од нивните лидери често слушаме „треба да ги докрајчиме тие од опозицијата“. А за каква демократија и плурализам може да зборуваме ако од луѓето што ја водат државата ги слушаме овие зборови, да докрајчиш опозиција. Ако со таква намера водиш таква политика, тогаш не може да се зборува за демократија.

Рековте дека порано во меѓународната заедница нѐ сметале за симпатична земја...

- За жал, го загубивме тој епитет. Јас сум сведок, како член на делегации на Интерпарламентарната унија, на пример, се сеќавам дека Грците можеби се бунеа, ама другите беа со нас, и тоа во големо мнозинство со нас. Ни аплаудираа по нашите настапи, дури имаше ситуации кога делегациите од Грција беа во многу незгодна ситуација и немаа ни смелост да реагираат при спомнувањето на уставното име на Република Македонија, зашто претпоставуваа дека нема да бидат позитивно сфатени од другите учесници на тие собири. Нас нè гледаа со симпатии, како земја што е онеправдана од страна на Грција.

Причината за губењето на „симпатичноста“ е многу јасна. Неколку месеци пред самитот на НАТО во Букурешт во 2008 имав неофицијална средба со Џејми Шеј, тогаш директор на Одделението за јавна дипломатија на НАТО. Во разговорот го прашав кои се нашите шанси да станеме членка на НАТО на самитот, рече „Ќе ти кажам нешто без разлика како ќе го интерпретираш - работата е скоро завршена, ама под еден услов, во меѓувреме да не направите некоја глупост“.

И за жал, во меѓувреме до април, се случи преименувањето на аеродромот, автопатот, стадионот, се навлезе во античката историја или митологија. Грците го искористија тоа за да имаат алиби и да извојуваат, за нив, голема победа на самитот. Зашто од тој самит тие повеќе не беа сами. Власта зборува за вето, ама таму немаше ни вето, бидејќи не успеавме да дојдеме во ситуација Грција да гласа против, Грција успеа да добие други поддржувачи токму поради антиката и навлегувањето во таа историја каде што против Грција тешко можеше да се извојува победа.

Мислите ли дека пораката што Вие ја добивте од Шеј, власта тогаш веќе ја имаше добиено од НАТО?

- Јас сум сигурен во тоа, бидејќи имаше интензивни средби со највисоките претставници на НАТО. Но мислам дека грешката е во нас што влеговме, однапред знаејќи дека ќе бидеме поразени, во една историска војна со Грција. Луѓе на многу високи функции во НАТО велеа, „немојте, не навлегувајте во една таква битка зашто во светот е создадено мислење дека антиката повеќе им припаѓа на Грците. Има милиони книги во светските библиотеки, вие немате ни дипломатска ни економска, па ни политичка моќ да ја добиете таа битка. Оставете нешто за понатаму“. По мое мислење, можевме да го надминеме проблемот како што направи Албанија. И таму имаше поединци и групи што пред членството во НАТО сакаа да го отворат проблемот на Чамите во Грција. Но раководството го стави тоа привремено под тепих, зашто целта им беше НАТО. Сега и да се отвори проблемот, Албанија е на иста маса со Грција и ако се разговара за тоа, двете земји имаат исти права и обврски. Албанија сега има и позиција да го отвори тоа прашање.

Колку сме далеку или блиску до НАТО сега?

- Ние сме уште во политичка криза, тоа е констатација и на ЕУ и на НАТО и на САД и ако внимателно се следат изјавите на странците, се повторува една реченица „да ја вратиме земјата на евроатлантската опција“. Тие имаат многу информации и сознанија дека ние сме го напуштиле тој пат. Друго е она што декларативно го кажуваме, но не одиме по тие стандарди. Ако имаш заробено судство, заробени институции од партија, заробена демократија, медиуми, немаш никаков стандард да бидеш во интегративниот процес за членство во НАТО и во ЕУ.

Далеку сме зашто сме ги напуштиле критериумите што се бараат од нас. Со оваа власт ги напуштивме тие интеграции, направивме прво политичка, па дури и безбедносна криза во државата, но блиску сме зашто сепак и натаму останува впечатокот дека и ЕУ и НАТО сериозно и искрено се заинтересирани да бидеме членка.

Што може пак да нè врати на тој пат?

- Ако успееме да ги декриминализираме државата, власта, со тоа што СЈО треба да ја заврши до крај работата што ја почна, бидејќи има меѓународна поддршка. Ако успееме со некој оптимум да одржиме фер и демократски избори. Кога го кажувам ова, не значи дека сум опозициски настроен, па затоа зборувам така. Мислам дека секој паметен човек, публицист, интелектуалец и човек што е заинтересиран за доброто на државата, ако малку логично размислува, треба да знае дека со оваа иста власт не можеме да се вратиме на евроатлантскиот курс.

Затоа ја поддржавте Шарената револуција?

- Затоа, да. Јас тоа го кажувам јавно и им дадов поддршка зашто сум убеден, а и добро сум информиран, дека и меѓународната заедница, иако не го кажуваат тоа јавно, играше и игра на картата да има избори тогаш кога ќе се процени дека опозицијата ќе победи на тие избори. Звучи како да држиш страна, но логично е. Ако очекуваме оваа гарнитура на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ да нè извлече понатаму од оваа сеопшта криза, мислам дека не размислуваме здраво, зашто тоа е невозможно. Веќе јавно се знае како владеат, колку се инволвирани во криминалот, корупцијата. Пред да се објават таканаречените бомби, можеби сме зборувале дека не работат за доброто на државата и граѓаните, ама откако луѓето ги слушнаа јавно, мислам дека тие луѓе од власта колку и да се прават важни, колку и да се преправаат дека се силни, тие се компромитирани. Тие немаат кредибилитет. Можат и со нивни „технологии“, крадење, условување и да ги добијат, не дај боже, изборите, но што ќе биде понатаму. Јас сум сто насто сигурен дека не можат да ја направат промената што ја очекуваат и оние што мислат дека треба да бидеме членка на НАТО и ЕУ и граѓаните во Македонија.

Ама можат да си ја остварат целта, да останат на власт...

- Тие ќе останат, да, ама нивната власт нема да биде продуктивна, нема да биде прифатена како таква од граѓаните зашто тие се држат во политиката клиентелистички. Клиентела на ВМРО-ДПМНЕ и клиентела на ДУИ.

 

Пред некое време рековте дека ДУИ треба да го урне ВМРО-ДПМНЕ. Уште мислите дека тоа треба да се направи?

- Не, сега веќе мислам дека и двете партии треба да си одат. ДУИ имаше шанса и многу е виновна што на ВМРО-ДПМНЕ му даваше сила. Од 2008 до сега власта кај ВМРО е поради поддршката од ДУИ. И што е најважно, ДУИ се однесуваше премногу сервилно кон ВМРО-ДПМНЕ. Тие воопшто не реагираа ни како што треба, ни колку што треба, ни навреме во моменти кога се загрозуваше демократијата во Македонија. На пример, на 24 декември во собранието со тепање се истераа пратеници од салата и колегите од ДУИ не реагираа никако. Немаше дури ниту една изјава дека власта не треба така да постапи. Понатаму имаше многу колку афери и ситуации како на пример Скопје 2014, а која беше реакцијата на ДУИ? Единствената реакција беше дека нема споменици на Албанци, за на крајот со три споменици да го оправдаат тој проект што вредеше стотици милиони евра. А денеска не смеат да се појават пред граѓаните зашто не инвестирале десет милиони евра за инфраструктура и чистење канали.

Кога зборувате за СЈО, мислите ли дека може да си ја заврши работата за која е формирано, бидејќи очигледно има многу сопки?

- Да не беше меѓународната заедница, ќе немавме ни СЈО. Кога се случија првите обвиненија и кога „паднаа“ функционери од власта, немаа друга изјава освен дека СЈО е политичко, партиско и врзано со СДСМ. Но, како што поминува времето, особено по доаѓањето на Викторија Нуланд, по повикувањата на распит во СЈО, ново е тоа што СДСМ веќе не ги коментира, кој бил, што бил, зошто бил. Тоа покажува нешто, а моите информации се дека работата на СЈО повеќе се набљудува од меѓународниот фактор.

Но меѓународниот фактор не крие дека го поддржува СЈО...

- Да, но и дава насоки да не им се дава алиби на функционерите на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ дека СДСМ е замешан и затоа се тие обвиненија. Но мора да се каже дека се работи за луѓе што се борат за сопствената кожа. Почнувајќи од експремиерот, неговата дружина, врвните луѓе на ДУИ. Тие грчевито се борат обвиненијата против нив да не добијат судска завршница. И во таква ситуација, велам почесто, наместо да најдат добри адвокати да ги бранат, тие повикуваат граѓани, партиски симпатизери да ги бранат. Тоа значи да се создаде хаос, тензична ситуација, лажејќи пред своето членство дека се како светци во стилот „ова што го слушате и гледате не го слушајте, не е точно“, и, за жал, ги ставаат своите сопствени поддржувачи и таканаречените интелектуалци во една многу нефер-игра. Јас јавно кажувам - како не им е срам! Интелектуалец може да брани некоја теза, опција, но да браниш криминал со тоа што ќе кажеш „не ги слушам бомбите зашто се украдени, сечени“? Никој од нив не рече, „не, не сум јас“. Не е нормално интелектуалци, публицисти, медиуми, отворено да слушаат и да гледаат нешто и да го бранат тоа. И да мислат дека истите тие можат и понатаму да бидат многу бериќетни и многу добри за државата.

За тоа само психолозите можат да најдат дијагноза. Многу поздраво ќе беше во ситуации во кои е тешко да се маневрира, да се избегне тоа што е направено, но тие секој ден прават ирационални потези. Толку се ирационални што некогаш се смешни и за обичниот граѓанин. Колку и да не се разбира некој во политиката, се смее кога избираш денес министер, а утре ќе го смениш.

Го делите ли оптимизмот на опозицијата дека би победила на изборите?

- Мислам дека да. Кога мислам да ги добие опозицијата не мислам само на СДСМ и на Зоран Заев. Од тоа што го забележувам, чувствувам и гледам, знам дека граѓаните, бројно сè повеќе се опозициски настроени и тие кога ќе гласаат, ќе добие опозицијата. Останува на опозицијата како ќе ги направи тие коалициски разговори, за да може опозицискиот глас да добие значење и сила за да може да ја победи другата страна.

Уште ли стоите на стариот став дека за прашањето за името е потребно арбитрарно решавање?

- Да, уште сум за таков начин на решавање, зашто претпочитам и верувам во некои критериуми што со години се градени кај ЕУ, НАТО. Тие луѓе веќе имаат, би рекол, перфектна демократија и, кога би биле во таа комисија, никогаш не би се сложиле некој да ти направи толкава неправда да ти бара да се откажеш од својот идентитет и јазик. Во таква ситуација што би добила Македонија? Прво сакам да верувам и убеден сум дека претставникот на тие земји, модерен европски политичар, не е можно да бара од Македонците да се откажат од идентитетот. Од јазикот па никако. Јазикот добива на значење ако можеме да го внесеме во Европскиот парламент и во други меѓународни институции. Замислете ситуација во тие 23 кабини во ЕП да имаме и ние кабина и таму да има македонски превод од сите други јазици, а претставникот на Грција да ги стави слушалките и да знае, да види и да слушне дека македонскиот јазик се зборува во ЕП. Тука добива јазикот на значење.

Што се однесува до географската одредница, мислам дека сме во ситуација што мора нешто такво да се прифати, зашто во целиот контекст на спорот, ако нема компромис, нема решение. Тоа е само мое мислење, може немам право да се мешам, но се чувствувам граѓанин и државјанин на Македонија и сакам Македонија да биде просперитетна, прогресивна и да членува во ЕУ и во НАТО, зашто знам што значи тоа. Со тоа ќе му се стави крај на сѐ што е крајно екстремно.

                                                                                              Ж.П.Б. 

Пандемијата на коронавирусот која го зафати целиот свет, не само што има огромно влијание врз јавното здравство, општеството и економијата како целина, туку предизвика пустош и во спортот.

повеќе

За транспортерите – благодарам, за мерките – итност, за компаниите надеж дека Владата ќе ги искористи сите ресурси на државата за да ги одржи во живот, без разлика на цената што треба да се плати за тоа.

повеќе

Пандемијата со коронавирусот започна во време кога довербата во институциите беше на рекордно ниско ниво. 

повеќе