Решението за бугарско-македонскиот спор е во комбинирана евро-американска дипломатија

Откривањето на минатото ни помага многу да ги научиме изненадувањата на иднината.

Но, ова не е доволно ако не ги елиминираме замките што ги покренува актуелноста. А една од стапиците во која западнаа бугарско-македонските односи е историскиот пристап кон проблемите меѓу двете земји. Корените на овој пристап се од времето на источната криза наваму, кога Русија по триумфот над Отоманската империја, преку Договорот од Свети Стефан, го прошири своето влијание на Балканот, користејќи ја Голема Бугарија (европскиот дел на Отоманската Империја) како отскочна даска за проширување на своето влијание во овој дел од Југоисточна Европа. Ова беше причина и за состанокот на Берлинскиот конгрес (1878), кој ги ревидираше сите одлуки на Договорот од Св. Стефан и ги гарантираше надворешните граници на Отоманската империја, додека Русија продолжи да работи на уништување од внатре во оваа империја. Уште еден неуспешен обид на Европа да ја запре оваа руска стратегија на Балканот, организирајќи ја Конференцијата на амбасадорите во Лондон (1913), која не донесе никаква стабилност за народите на Балканот, па тоа беше и причината за избувнувањето на Првата светска војна, која дојде по создавањето на Балканскиот сојуз каде Русија повторно беше главен спонзор.

Ако направиме споредба меѓу сегашните околности и оние што ги споменавме погоре, ќе видиме дека Европа постојано заостанува во обезбедувањето адекватни решенија за Балканот. И ова состојба продолжи се до 1919 година, кога Америка се појави како доминантна политичка и дипломатска сила на Париската мировна конференција, кога претседателот Вудров Вилсон претстави платформа за решавање на националното прашање на малите народи на Балканот. Тоа е истата Америка која во 1999 година, по непростливите одложувања на Европа, повторно се покажа поенергична во давање решенија за Косово, што резултираше со негово ослободување од српската доминација.

Дојде време за едно вакво решение да се понуди за надминување на ќор-сокакот меѓу Бугарија и Северна Македонија, со ангажирање на специјален посредник на САД, кој спроведувајќи една „булдожер дипломатија“, би понудил попрагматична формула каде што нема да повредува ниту историскиот сентимент на Бугарија, ни националниот идентитет на етничките Македонци. Но, сето тоа во координација со Брисел, бидејќи ЕУ досега не зборуваше едногласно за надминување на проблемите меѓу Бугарија и Северна Македонија. Историското искуство покажа дека Европа се покажа немоќна во затворањето на огништата на регионалните кризи, па време е Брисел и Вашингтон да назначат свои специјални пратеници кои би понудиле координирани решенија за Скопје и Софија.

Сега кога односите меѓу Северна Македонија и Бугарија минуваат низ историските турбуленции на 19 век, малкумина политичари во Скопје и Софија се подготвени да се соочат со реалноста без очилата од минатото. Ова се должи и на фактот што актуелниот спор меѓу Бугарија и Северна Македонија не може да се надмине со инструментите на 19 век, бидејќи, како што рекол поранешниот  премиер на Англија, Черчил, Балканот произведува повеќе историја отколку што може да апсорбира.

Идејата за создавање комисија од историчари за решавање на овој спор е непродуктивна, бидејќи таквите комисии се остаток од минатото, кои наместо да го трасира патот, тие уште повеќе го затвараат. Праксата покажа дека ваквите комисии произведуваат повеќе криза и застој, преку црвените линии кои постојано се повлекуваат на преговарачките маси. Тоа се и искри кои инспирираат внатрешни конфликти и служат како храна за разни националистички доктрини. Има многу луѓе кои веруваат дека овие конфликти не можат да се случат, бидејќи овде го имаме НАТО, но ова е погрешен менталитет бидејќи НАТО ги обезбедува само надворешните граници на земјите-членки, но не и териториите на државите. Со просторот на една држава управуваат ресурсите на таа држава, како на политички и економски, но и на безбедносен аспект. Следствено, продлабочувањето на несогласувањата меѓу Софија и Скопје може да се одразат и на внатрешните етнички односи во Северна Македонија, бидејќи повредениот македонски идентитет значи внатрешен конфликт со Албанците. Истовремено, ова е лајтмотивот на руската дипломатија, која со забавување на надминувањето на ќор-сокакот меѓу Бугарија и Северна Македонија, има за цел да отстрани што поголемо западно влијание, особено на ЕУ, НАТО и САД на Балканот. Затоа се измислени црвените линии, како главни алатки на евроинтегративните блокади. Ваквиот анахрон и контрапродуктивен пристап треба што поскоро да се прекине, бидејќи тие се пречка за интеграцијата на Македонија во ЕУ. Неинтеграцијата, како што е познато, има многу последици, и тоа најмалку им одговара на нашите граѓани, особено на Албанците.

Решавањето на актуелните прашања, како што се оние за малцинствата, јазикот, идентитетот, територијалните прашања, историските спорови, не би било многу важно во однос на другите прашања, вклучително и интеграцијата, кои се од суштинско значење во овој случај.

Придонесот на историчарите и другите научници треба да биде во согласност со новиот дух на регионалното разбирање и евроинтегративните процеси. Тоа може да се постигне само доколку историографијата се вклучи во прагматизмот на кооперативните политики и во креирањето перспективи за нашите народи и земји.

Отворените проблеми меѓу Бугарија и Северна Македонија треба да имаат сосема поинаква, помодерна и покреативна диоптрија. На двете наши земји, повеќе од сенките на минатото, им е потребно меѓусебно разбирање, а тоа може да се постигне само доколку се формираат владини комисии за разбирање во Скопје и Софија, кои би дејствувале континуирано и би го решавале проблемот, како процес, а не како историски товар. Мал, но позитивен чекор е направен со назначувањето на посредник од Северна Македонија, кој работи повеќе низ прагматична, а не низ историска призма. Тоа, сепак, би придонело целиот овој процес да се вклучи во евроинтеграциската агенда, бидејќи иднината на Балканот е евроатлантска геополитика, додека Северна Македонија и Бугарија треба да останат на картата на оваа геополитика. Скопје и Софија треба да бидат поохрабрувачки во изнаоѓањето точки кои ги споделуваат нивните интереси за европска иднина, а тоа може да се постигне ако работиме на зголемување на нивото на меѓусебна доверба и разбирање.

Неодамнешен модел кој послужи како клуч за затворање на отворените регионални проблеми беше македонско-грчкиот спор, кој беше надминат само благодарение на прагматичните модалитети на политиките на меѓусебно разбирање и доверба. Претходно го имаме Охридскиот договор, кој се покажа како напреден водич за надминување на меѓуетничките разлики во едно општество, каде придонесот на албанскиот политички фактор беше доста охрабрувачки. Тоа беше забележано и при финализирањето на Договорот од Преспа, кој немаше да го има својот сјај без вклученоста на албанскиот политички фактор. Овој отсекогаш бил гарант за стабилноста на државата, дури и по висока политичко-изборна цена, бидејќи во предизборните кампањи секогаш излегувал со евроинтеграциска агенда, а уште помалку со национални прашања.

Но, во случајот со Бугарија, работите се сменија. Албанскиот политички фактор имаше принципиелна позиција додека не презеде директна одговорност, бидејќи подоцна се виде дека таа одговорност почна да дава негативни ефекти. Во македонската јавност и интелектуалното мислење, албанскиот политички фактор сега е неправедно на мета како наводна главна пречка за нормализирање на бугарско-македонските односи. Доволно е да се следат реакциите кон министерот за надворешни работи Бујар Османи, кој се анатемиран и се осудува дури и за постапки за кои не е директно одговорен. Иако имаше добра волја, албанскиот политички фактор падна во замка на која не ни помислил, преземајќи одговорности кои не му припаѓаат, особено кога на политичките олигархии во Софија и во Скопје се чинеше дека им се допадна статус кво ситуацијата, кои, потпомогнати од антизападните сили, главно од Москва, измислија секакви пречки за да го запрат евроинтегративниот процес. Една од тие пречки е преместувањето на политичкиот процес во катакомбите на историјата, како што е моментално случајот во нерешениот спор меѓу Северна Македонија и Бугарија. Последната сè уште не го укинала своето вето во ЕУ за започнување преговори за членство со северна Македонија, додека официјално Скопје погрешно ја нарекува историјата како сојузник што може да го извлече од застојот во затегнатите односи со Бугарија.

Ако надминувањето на ќор-сокакот меѓу Бугарија и Северна Македонија се гледа исклучиво во светлината на историските спорови и кавги, тогаш односите меѓу двете земји тешко дека ќе постигнат напредок и заедничката иднина на двата народа ќе биде закопана некаде во изминатите векови.

Ако ги погледнеме односите меѓу Бугарија и Македонија, ќе видиме дека има повеќе работи што ги зближуваат отколку што ги раздвојуваат двете земји. Затоа, наместо да се обидуваат да ги унапредат заедничките работи и да заземат нова димензија на меѓусебно разбирање, на Скопје и на Софија некако како да им се допаѓа цело време да ги држат очите во огледалата на историјата, но и тоа го прават погрешно, бидејќи уште немаат успех во изнаоѓањето на една обединувачка формула која ќе им понуди компромис и напредок од нулта позиција. Ниту Софија и ниту пак Скопје, на пример, не најдоа заеднички јазик во однос на третманот на холокаустот, многу деликатно прашање кое бара професионален пристап и граѓанска храброст. Всушност, Бугарија и Северна Македонија можат да се согласат да го остават ова прашање на Меѓународната алијанса за сеќавање на холокаустот (ИХРА) да го реши, под услов двете земји да ги прифатат препораките на оваа кредибилна организација и тоа да биде вклучено во финалниот меморандум за разбирање помеѓу  двете земји.

Политичките елити во Софија и Скопје мора да вложат максимални напори за да се ослободат од замките на црвените линии кои доаѓаат како резултат на историскиот и егоцентричен пристап кон проблемите.

Прво, мора да се напушти застарената практика на формирање комисии за историја и второ, треба ургентно да се поништат  резолуциите на Бугарија и Северна Македонија, усвоени пред извесно време од парламентите на овие две држави, кои беа погрешно мотивирани од ретроградниот дух кој сега барајќи повлекување на трупите на НАТО од овој дел на Балканот.

Нерешавањето на бугарско-македонскиот спор е отворена врата за руско влијание на Балканот, особено сега кога Кремљ по неуспесите во Украина ќе се обиде да ја компензира хегемонистичката моќ во нашиот регион, мотивирајќи спорадични судири во БиХ и Косово. кои би биле подготовки за поголем регионален конфликт. Руската пропаганда веќе долго време работи на користење на социјалното незадоволство и институционалната корупција како жаришта на незадоволство за поширока дестабилизација.

 Регионалниот мир и стабилност во голема мера ќе зависат од односите што соседните земји ги имаат меѓусебно. Сепак, Северна Македонија и Бугарија можат да го следат француско-германскиот модел за да инсталираат поголема безбедност и мир во овој дел од Југоисточна Европа, земји кои ги надминаа непријателствата со формирање на заедничка француско-германска комисија во Берлин и Париз, кој години по ред се занимаваше со деликатните прашања што ги оптоваруваа историските односи меѓу двете земји. Европа дефинитивно стана мирна средина благодарение на оваа решение.

Бугарија и Северна Македонија треба што поскоро да изготват нов план за соработка каде приоритет ќе имаат теми од економијата, туризмот, транспортот, културата, науката, а не жешките теми од историјата, кои треба да поминат низ процес на бавна валоризација на минатото под оптиката на евроатлантската перспектива. Исто така, погрешно е мислењето дека сите овие отворени проблеми треба да се стават во одредена временска рамка за да се решат. Секоја рамка го нарушува процесот на приближување, затоа временските ограничувања мора да се отстранат од дипломатскиот речник на двете земји, за иднината да не стане заложник на минатото. Но, ова треба да има конкретно охрабрување од Брисел, забрзување на евроинтегративниот процес на Северна Македонија, бидејќи само така може да се избегнат ризиците од руските влијанија во регионот.

 

 проф. д-р. Скендер Асани

(Автор е директор на Институтот за духовно и културно наследство на Албанците, Скопје)

 

Ставовите искажани во рубриката Колумни се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на МКД.мк. Редакцијата на МКД.мк се оградува од ставовите во објавените колумни, а одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.

Во новите предлози се направени само формални, но не и суштествени промени, во однос на претходниот предлог (кој Владата го нема објавено).

повеќе

Енергетската криза во светот, но и во Република Македонија (РМ), не стивнува иако сме на почеток на летото кога вообичаено има помала потрошувачка на енергија кај нас. 

повеќе

Самостојните уметници не се доволно мотивирани да создаваат. 

повеќе