Економист

Зошто Америка продолжува да гради корумпирани поданички држави

Неуспехот во Авганистан покажува дека не ги научиле лекциите од Виетнам.

Фото: ЕПА

Откако Америка објави дека нема да ја спасува својата поданичка држава, работите брзо се разоткрија. Додека непријателот грабаше провинцијата по провинција, владините војници ги фрлија униформите и избегаа. На хартија армијата имаше стотици илјади добро опремени борци. Во реалноста нејзините мал број лојални команданти мораа да купуваат муниција од корумпираните логистички офицери и да плаќаат во готово за артилериска поддршка. Специјалните сили добро се бореа, но редовните војници често беа командувани од неспособните роднини на политичарите. Војниците не добиваа плата, додека функционерите ги крадеа воените буџети. Граѓаните им остануваа лојални на своите семејства и кланови, а не на корумпираната влада, која попрво ќе ги уценуваше отколку што ќе им помогнеше. Државата беше Потемкиново село изградено за да им угоди на своите американски спонзори. Кога тие заминаа, таа се распадна.

Така беше и во Јужен Виетнам во 1975 година, и повторно минатата недела во Авганистан. Сличностите меѓу двата колапса се фрапантни. Тие не се само разузнавачките неуспеси, лажливите говори и напуштените сојузници. На крај, двете држави паднаа затоа што беа проткаени од корупција, древна болест на владеењето кон која се склони американските проекти за градење нација. (Помислете и на Ирак, Косово, Босна и Хаити.) Политичките интелектуалци некогаш ја сметаа корупцијата за мал проблем, но многумина сега ја гледаат како клучна за разбирање не само зошто пропаѓаат американските полномошници, туку и како функционираат државите воопшто.

Корупцијата обично се дефинира како злоупотреба на јавната функција за приватна корист. Нејзината наједноставна форма е поткупот, кој е сеприсутен во Авганистан. „Од вашиот извод од матичната книга на родени до посмртницата, и сѐ што е помеѓу нив, некако треба да поткупите“, вели Ахмад Шах Катавазаи, поранешен авганистански дипломат. (Тој беше исфрлен од службата откако напиша мислење со кое ја осуди владината корупција.) Царинските службеници, полицијата и службениците редовно бараат бакшиш. Додека талибанците напредуваа во последните недели, сумата потребна за да се добие пасош се искачи на илјадници долари.

Но ситниот поткуп е најбезопасниот тип на корупција. Уште повознемирувачки, за да се добие одобрение од владата за големи инвестиции, треба да им се даде дел од колачот на министрите или на воените команданти. Уште полошо, работните места во владата со пристап до мито се сами по себе вредна стока. Како што откри Сара Чејс, експерт за корупција, додека водеше невладина организација во Авганистан од 2002 до 2009 година, локалните службеници често ги купуваат своите работни места. Тие потоа мора да изнудат повратни средства за да ја исплатат својата инвестиција, давајќи им и на претпоставените дел од парите. Г. Катавазаи вели дека може да чини и 100.000 долари да се стане началник на полициска област.

Ваквата корупција создава покровителски мрежи, кои го загрозуваат интегритетот на државата. Главната цел на службениците не е извршување на мисијата на нивната агенција, туку изнудување приходи за распределување на нивните семејства и блиски. Дури и пред американската инвазија, Авганистан беше делумно воден од покровителски мрежи на чело со регионални воени команданти.

Сепак, наместо да ги разбие овие мрежи, Америка ги зајакна плаќајќи им на воените команданти за да го чуваат мирот, според извештаите на Специјалниот инспектор за обнова на Авганистан (СИГАР), американски надзорен орган. Наскоро Авганистанците се разгневија поради корупцијата на владата и беа понаклонети кон талибанците. Една студија спроведена во 2015 година од страна на Транспаренси интернешнел се повикува на зборовите на еден политичар: „Момците одоздола испраќаат пари на врвот на системот, а момците одозгора испраќаат заштита надолу, како што функционира мафијата“.

Дури во 2009 година Америка ѝ посвети сериозно внимание на корупцијата. Г-ѓа Чејс му стана советничка на Стенли Меккристал, реформски генерал што тогаш беше на чело на ИСАФ, коалицијата на силите предводени од НАТО во земјата. Истражната единица на ИСАФ позната како Шафафијат („транспарентност“ на пашту) беше формирана под раководство на Х.Р. Мекмастер, кој подоцна служеше како американски советник за национална безбедност. Се постигна напредок во запирањето на измамите со набавките. (Органите за борба против корупцијата на самата авганистанска влада судски ги гонеа главно политичките непријатели.)

Но под подоцнежните команданти, Шафафијатот беше намален. До последната офанзива на талибанците, државата стана толку корумпирана што повеќето нејзини гувернери склопија договори со џихадистите за да ја сменат страната. Авганистанската војска беше во лоша форма за борба: нејзиниот број беше пумпан со „непостоечки војници духови“ - отсутни лица наведени на списокот за плати, за да можат командантите да им ги крадат платите.

Американците од одредена возраст може да се сетат на терминот „војници-духови“ од Виетнам, каде што корумпираните команданти користеа ист систем. Можеби една четвртина од имињата на списоците на армијата на Јужен Виетнам (АРВН) во делтата Меконг во 1975 година беа фиктивни. Некои офицери на АРВН беа брилијантни бизнисмени: еден полковник од Јужен Виетнам порачуваше бесцелни артилериски баражи со цел да ги собира потрошените чаури како старо железо. Како и во Авганистан, полициските и воените сили профитираа и од трговијата со хероин.

И навистина, заклучоците од извештајот во 1978 година за падот на Јужен Виетнам од РАНД, безбедносен тинк-тенк, ги предвидуваат оние во последниот извештај на СИГАР за Авганистан, објавен на 31 јули. Јужен Виетнам веруваше дека корупцијата е „основната болест што во голема мера е одговорна за конечниот колапс“, се наведува во извештајот на РАНД. Проблемот веќе беше дијагностициран во Виетнам од офицери што размислуваа напредно во раните 1960-ти. Па, зошто Америка одби да го третира тоа како сериозно прашање кога го нападна Авганистан неколку децении подоцна?

Еден одговор е дека за ова би била потребна промена на перспективата. Во текот на изминатите две децении, многу научници сметаат дека корупцијата е форма на управување сама по себе. Тоа наликува на предмодерните држави што Франсис Фукујама, политички научник, ги нарекува „персоналистички“ влади, каде што моќта се базира на семејните или пријателските врски, а не на безличните институции. Ваквите држави главно се занимаваат со смирување на вооружените команданти со тоа што ќе им дадат дел од економскиот плен.

Тој опис важи исто толку и за мафиите, феудалните системи како што се оние од средновековна Европа и режимите на воените команданти во Јужен Виетнам и Авганистан. Државите како овие може да бидат разумно стабилни. Но ним им фали лојалноста и кохезијата потребни за да се победи дисциплинираниот идеолошки бунт, како што се виетнамските комунисти или талибанците.

Друг проблем е што американските интервенции беа предводени од вооружените сили, кои се приклонуваат кон оптимистичко известување и краткорочно размислување. Воените офицери „се многу фокусирани на активно вршење работи во времетраењето на нивната деветмесечна ротација, што не е соодветно за решавање на корупцијата“, вели Марк Пиман од надзорната агенција „Запирање на корупцијата“. Г. Пиман, кој ја водеше студијата на Транспаренси интернешнел, вели дека полицајците во почетокот на окупацијата се фалеле дека вовеле мир во своите области со исплаќање на воените команданти. Агенциите за помош, пак, имаат сомнителна навика да го оценуваат успехот врз основа на тоа колку пари се собрани и дали се сите потрошени.

Ова води до еден поврзан проблем: трошењето премногу пари во сиромашните земји предизвикува корупција. И во Јужен Виетнам и во Авганистан, огромниот прилив на американски долари предизвика пораст на инфлацијата, збришувајќи ги платите во јавниот сектор. (Авганистан, со БДП од околу 20 милијарди долари во 2020 година, доби 145 милијарди американски долари американска помош помеѓу 2001 и 2021 година. Инфлацијата во просек изнесуваше 17,5% во 2003-2008 година.) Ниту една влада немаше капацитет да собере доволно даноци за платите на војниците и на цивилите слуги да држат чекор. Дури и инаку чесните јавни службеници беа принудени да бараат мито за да се издржуваат.

Оттука, една препорака на експертите за борба против корупцијата е дека во земјите како Авганистан помошта треба да биде скромна и да се фокусира на достигнувањата, а не на големината на грантот. Тоа е полесно да се каже отколку да се направи. Америка истовремено е меѓу најбогатите и најидеалистичките нации во светот, и во одреден момент веројатно ќе одлучи да спасува некоја друга страдалничка земја. Ако не научи дека доларите не можат да изградат вистинска влада, може да завршат создавајќи уште една лажна.

Извор: Економист

Легенда под Главна слика

Фото: ЕПА

Процесот на донесување на буџетот ме потсетува на една изрека на поранешниот државен секретар на трезорот на САД, Џејкоб Лу (Jacob Lew) кој вели дека „Буџетот не е само колекција на бројки, туку израз на нашите вредности и аспирации“.

повеќе

Конески со голема дарба и со рационална мисла, создаде комуникативна поезија, создаде за македонските генерации образец на читлива литература.

повеќе

Првичната реакција на голем број држави кога се појави новата варијанта на ковид-19 вирусот за забрана на патувањето од Јужна Африка и од соседните држави, иако истиот веќе се има проширено, е очајна мерка. Всушност, државите можеби се и подобро подготвени отколку што мислат за што и да следи.

повеќе