Што го спречува проширувањето на ЕУ на Балканот?

Западен Балкан: Секогаш на агендата на ЕУ, но никогаш главна точка

Пристапувањето на земјите од Западен Балкан во ЕУ е закочено поради проблеми во Унијата, како и во самиот регион. Потребно е да се обнови посветеноста на двете страни за да се прекине сегашниот ќорсокак.

Фото: ЕПА

Војната во Украина ја истакна важноста и ограничувањата на ЕУ. Путин одлучи да ја нападне соседната земја за да ја спречи нејзината интеграција, полека, но сигурно, во институциите и пазарот на Унијата. Во прашање е моќта на привлечноста на ЕУ, за која нашироко се дебатира.  Украинските бегалци бараат безбедност во земјите-членки западно од границите на својата земја. Како одговор на инвазијата, Киев поднесе официјално барање за членство и очекува одговор од Европскиот совет на самитот на 23-24 јуни за тоа дали Украина ќе добие кандидатски статус. ЕУ дополнително ги зајакнува геополитичките мускули: ја снабдува Украина со оружје и воведува санкции кон Русија поради агресијата.

Во исто време, ЕУ потфрла на други фронтови. Има проблеми со убедувањето на земјите што се стремат кон членство во ЕУ да се придржуваат до нејзините санкции. Србија е пример за тоа. Иако Белград ги поддржа резолуциите на Советот за безбедност на ОН со кои се осудува инвазијата на Путин, па дури и воведе неколку симболични мерки против рускиот сојузник Белорусија и семејството на поранешниот украински претседател Виктор Јанукович, тој одби да ги прекине летовите на Ер Србија до и од Москва. Како и во 2014 година, српската влада исто така одбива да примени трговски и финансиски санкции. Не се очекува ни укинување на увозот на руски природен гас, што е целта што ја постави Европската комисија, бидејќи Белград неодамна обезбеди нов договор за испораки со Москва. Иста е ситуацијата и во Босна и Херцеговина, каде што српскиот лидер Милорад Додик, моментално член на тричленото претседателство на земјата, практично стави вето на сите санкции против Русија. Додека Брисел му покажува заби на Кремљ, проширувањето на ЕУ кога станува збор за мотивирањето на Западен Балкан да го следи раководството на Брисел е неуспешно.

Меѓутоа, има уште лоши вести. Проширувањето треба да ја зајакне демократијата и да помогне во зајакнувањето на владеењето на правото во ЕУ. Новите земји-членки би ги спроведувале реформите, а Унијата би ги наградила. Сепак, има малку докази дека тоа се случува или дека некогаш било случај, дури и во врвот на влијанието на ЕУ во 2000-тите. Унгарија и Полска, кои се приклучија во 2004 година, се типични примери за демократско назадување: прогресивен колапс на владеењето на правото, поткопување на слободата на медиумите и малтретирање на граѓанското општество. На Западен Балкан посоодветно е да се зборува за демократска стагнација. Иако ситуацијата варира од земја до земја, меѓународните надзорни тела што ги следат перформансите на полето на демократијата генерално не забележуваат големи подобрувања или драматичен пад. Исклучок, се разбира, е Србија, која во извештајот на Фридом хаус во 2019 година беше вратена од „слободна“ на „делумно слободна“. Се чини дека преговорите за пристапување во ЕУ, кои траат од 2014 година, влијаеја на домашниот пат на таа земја. На изборите од 3 април 2022 година, претседателот Александар Вучиќ доби нов петгодишен претседателски мандат, иако опозицијата постигна успех во парламентот и во главниот град Белград. Сепак, доминацијата на Вучиќ над политичкиот систем сè уште е речиси целосна.

Недоволна посветеност

Најочигледното објаснување за застојот е недостигот од посветеност на ЕУ кон Западен Балкан. Тој регион има силна позиција на агендата на Унијата, но никогаш не бил главна точка. Помеѓу кризата во еврозоната во почетокот и средината на 2010-тите, кризата 2014-2015 во Украина, бегалскиот бран 2015-2016 година, пандемијата на коронавирусот и сега руската агресија против Украина, секогаш постои друг приоритет што таканаречениот внатрешен двор на ЕУ го спушта надолу на списокот на задачи на Унијата.

По правило, внатрешната консолидација на ЕУ ги надмашува нејзините надворешнополитички амбиции, освен ако не постои директна врска меѓу двете. Може да се каже дека на Западен Балкан нема таква поврзаност: тој регион не произведува доволно количество нестабилност за да ја наруши или да ја загрози ЕУ. Статус квото, иако несовршено, изгледа дека е подносливо за 27-члениот блок. Војната во Украина може да го промени тоа бидејќи се шири страв од прелевање на Југоисточна Европа, но рано е да се каже дали ЕУ ширум ќе ги отвори вратите, дури и за лидерите на Западен Балкан, како што е Црна Гора.

Соседски спорови

Освен тоа, постојат билатерални спорови во кои се вклучени земјите-членки и кандидати, спорови што дополнително ја заматуваат водата. Спорот меѓу Бугарија и Македонија за историјата и националниот идентитет е најновиот пример, но имаше и други во минатото (на пример, меѓу Словенија и Хрватска и меѓу Грција и С Македонија). Несомнено е дека ваквите спорови ќе ја узурпираат политиката на проширување во иднина. ЕУ нема формален механизам за нивно решавање и исто така е малку веројатно дека креаторите на политиките ќе ги послушаат повиците за институционални реформи како што е воведувањето гласање со квалификувано мнозинство. Најдобро е земјите од Западен Балкан да се вклучат во неформално посредување, а водечката улога би ја презеле големите земји-членки како Германија. Но, дури и тогаш, шансите за успех се релативно ограничени, освен ако страните во спорот не се вистински заинтересирани за постигнување компромис. Покрај тоа, земјите-членки можат да играат негативна улога на други начини освен со користење вето. Да се потсетиме на унгарското навлегување врз медиумите и економијата на Западен Балкан, како и на другите блиски врски што премиерот Виктор Орбан ги има со политичките елити во регионот.

Повеќеслојна Европа

На 9 мај, во ЕУ познат како Ден на Европа, францускиот претседател Емануел Макрон одржа говор во кој ги повтори предлозите од почетокот на 1990-тите за европската политичка заедница - т.е. за Европа од концентрични кругови, каде што шесте земји од Западен Балкан би биле турнати во надворешниот круг со Грузија, Молдавија, Украина и можеби Обединетото Кралство. Иако Балканот на крај би можел да ѝ се приклучи на ЕУ, тој краткорочно или среднорочно би останал надвор од неа. Позитивната страна е тоа што регионот може да има право на некои од придобивките од интеграцијата во единствениот пазар и пристапот до буџетот на ЕУ. Негативната страна е што тој не би ги уживал привилегиите на членството, вклучително и пристапот до моќта за одлучување. Се разбира, визијата на Макрон не е универзално прифатена во ЕУ. Сепак, таа е симптоматска за ерата во која живееме.

Во таа Европа од концентрични кругови, земјите од Западен Балкан се соочуваат со ризик засекогаш да бидат заглавени во чекалницата. Би можеле да кружат околу центарот на гравитацијата на ЕУ, но не и да ја преминат границата од нечленство до членство. Како резултат на тоа, поттикот за усогласување со европските услови - без разлика дали во областа на демократијата, економското управување или надворешната политика – би се намалил.

Неизвесни се и долгорочните изгледи за проширување. Војната во Украина може да заврши со застој. ЕУ има одговорност на сите можни начини да ја поддржи легитимната украинска влада и територијата што таа ја контролира. Украина тогаш практично би станала уште подлабоко интегрирана во евросферата. Таквото сценарио за Украина, кое вклучува продлабочување на институционалните и правните врски, но не и полноправно членство, би можело да се примени и на други земји, вклучително и Британија по брегзитот, Турција по Ердоган и Западен Балкан.

Нема мотивација за скапи реформи

Во балканските коридори на моќ, сите вербално го поддржуваат проширувањето, но малкумина навистина веруваат. Влезот во ЕУ во тие земји е и отсекогаш бил процес воден од елитата. Политичките лидери ги кројат политиките и заговараат реформи во согласност со барањата на ЕУ со надеж дека Брисел, и на крај нивните гласачи, ќе ги наградат. Сепак, откако ЕУ во 2009-2010 г. го укина визниот режим за граѓаните од Западен Балкан (освен Косово) за патување во ЕУ, таа ги исцрпи конкретните иницијативи што може да им ги понуди на овие земји.

Дополнителната финансиска помош што некој може да ја добие како примерен ученик не е доволна причина владата да се впушти во скапи реформи, како оние што би осигуриле дека во судството нема политичко мешање или дека медиумите можат да истражуваат нечии деловни партнери. Крајната награда, членството во ЕУ, не е на дофат на рака, дури и ако се почнат такви реформи. Како резултат на тоа, балканските политичари, без разлика на земјата или политичката боја, се играчи на статус кво. Ќе го направат само минимумот за да отстранат една или две пречки на патот кон ЕУ, но ќе бидат многу внимателни да не ја загрозат својата позиција на домашната сцена.

Социјализацијата е исто така важна. Овој регион е вклучен во европската интеграција од раните 2000-ти. Имаше голем број иницијативи, формати и институционални иновации, од Пактот за стабилност за Југоисточна Европа до новата француска методологија за пристапни преговори усвоена во 2020 година и од Договорот за стабилизација и асоцијација преку Берлинскиот процес до годишните самити ЕУ-Западен Балкан. Елитите на Западен Балкан научија да го зборуваат јазикот на ЕУ, но тоа не значи дека тоа ќе даде резултати.

Заробена држава и дедемократизација

Политиката на ЕУ е поткопана со заробување на државата. Јасно е дека корупцијата и подреденоста на јавните институции на лични или групни интереси е прилично честа појава низ посткомунистичкиот свет, но тоа не е им е туѓо ни на земјите-членки на ЕУ. Искрено, корупцијата и заробувањето на државата не се априори некомпатибилни со ЕУ.

Сепак, на Западен Балкан постојат фактори што ги влошуваат. Еден од нив секако е етнополитиката. Во мултиетничките општества, како БиХ или С Македонија, договорите за поделба на власта ги ублажуваат конфликтите, но во исто време дозволуваат злоупотреба на штурите ресурси и нарушување на јавните политики. За да опстанат на власт или да бидат конкурентни на домашната сцена, лидерите мора да градат, да одржуваат и да поддржуваат сопствена и партиска клиентела преку вработување во јавниот сектор, субвенции и други материјални придобивки. Вкоренетата корупција го поткопува трансформативното влијание на ЕУ, им нуди можности на другите меѓународни актери (како што се Кина, Русија и Турција) да работат со локалните играчи и ја поткопува довербата во демократијата. Таквата средина е плодна почва за популистичките лидери и/или етнократите како што се албанскиот претседател Еди Рама, Драган Човиќ, лидерот на најголемата хрватска партија во БиХ, и Али Ахмети, кој ја предводи Демократската унија за интеграција, партија поддржана од Албанците во Македонија, а која од 2002 година речиси без прекин е дел од владејачките коалиции во Скопје – како и Додик и Вучиќ.

БиХ, која страда од хронична уставна криза, треба да послужи како предупредување. Во таа земја, Додик ја презеде власта од централната држава со цел да ја зајакне Република Српска, мнозинскиот српски ентитет во Босна. Од друга страна, Човиќ се залага за сеопфатни изборни реформи, наводно за заштита на хрватските интереси. Во двата случаи, национализмот им служи на политичарите да ја консолидираат моќта и им дава уште поголема слобода да управуваат со ресурсите. Во меѓувреме, лидерите на реформите, како што е поранешниот македонски премиер Зоран Заев, треба да се приспособат на политичката реалност и во своите влади да сместат паразити.

Владејачките коалиции посветени на промени, како што е црногорската влада од изборите во август 2020 година, може да бидат нестабилни и склони кон внатрешни конфликти.

Незадоволна јавност

Истражувањата покажуваат дека јавната поддршка за членство во ЕУ значително варира низ регионот, при што во Албанија и Косово обично се високи, а во Србија е ниска. Истражувањето на Ипсос во Србија објавено во април 2022 година покажа дека 44 отсто од испитаниците се против влезот на Србија во ЕУ, а само 35 отсто се за - што е првпат да преовладуваат негативните ставови.

Сепак, во другите делови на Балканот, поддршката за пристапување во ЕУ е силна. Проблемот е што мнозинството што ја поддржува ЕУ нема доволно изборен замав за да ги донесе на власт реформските лидери - или барем да ја принуди актуелната влада да спроведува закони и политики што ќе го намалат јазот меѓу нив и Унијата.

Покрај тоа, еврофилите се чувствуваат предадени од лидерите и институциите на ЕУ. Тие негодуваат што истакнати функционери како претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лаен, се однесуваат некритички кон Вучиќ и се чини дека му даваат зелено светло кога станува збор за внатрешната политика. Парадоксално, евроскептицизмот расте меѓу групите што силно ја поддржуваат ЕУ и сакаат таа да игра посилна улога во спроведувањето на вредностите и принципите што ги застапува.

Во исто време, заробеноста на државата и недостигот од одговорност (бидејќи судството и медиумите се заложници или се под големо влијание на актуелните власти) создаваат контрареакција преку граѓанското општество.

Еколошките протести во Србија се само најновиот пример во долгата низа граѓански движења што добија замав во 2010 година благодарение на напредокот на социјалните мрежи. Други примери ја вклучуваат таканаречената „шарена револуција“ во Македонија во 2016 година, протестите поврзани со единствениот матичен број во БиХ во 2013 година и собирите против претседателот Мило Ѓукановиќ во Црна Гора во 2015 година. Речиси во сите овие настани ЕУ беше набљудувач. Во некои случаи, демонстрантите сметаа дека Унијата - без разлика дали е точно или не - е на страната на владите на кои тие им се спротивставуваат. Сè се сведува на суштинското прашање дали Европа е на страната на статус квото на Западен Балкан или е сериозна во својата прокламирана мисија за трансформација.

Шансите за иднината

Не е неразумно да се очекува војната во Украина да ѝ даде замав на ЕУ на Западен Балкан. Соочена со рускиот предизвик, Унијата ќе преземе чекори за консолидирање на својата позиција и спречување на нарушувањата. Силите на Европската Унија (ЕУФОР), мировната мисија во Босна, се зајакнати, како и Европската мисија за владеење на правото на Косово (ЕУЛЕКС). Понатаму, Србија е принудена да ги почитува санкциите на ЕУ против Русија по инвазијата на Украина. Почетокот на пристапните преговори со С Македонија и Албанија ќе биде уште еден логичен чекор, но актуелната влада во Бугарија, членка на ЕУ, би морала да го повлече ветото за почеток на тие преговори. (Можеби Бугарија би можела да биде мотивирана во интерес на стабилноста на Југоисточна Европа или преку иницијативите на ЕУ за економски надомест на Бугарија, со обврзување дека Бугарија ќе се приклучи во еврозоната или дури и уставни амандмани во С Македонија како што бара Софија). Сепак, отворањето на преговорите за членство во ЕУ во голема мера е симболичен чекор. Ова нема автоматски да влијае на подобрување на ситуацијата на терен во областите како што се економијата, владеењето на правото или доброто управување.

ЕУ се соочува со тешки прашања во регионот и нема брзи решенија. Најдобро е да се игра на картата на создавање заедничка цел со демократските движења на Балканот.

Сепак, овие сојузи нема да се реализираат брзо, па дури и да се реализираат, може да испадне дека нема да потраат соочени со огромните пречки што треба да ги реши политиката на ЕУ.

Многу работи зависат од еволуцијата на самата ЕУ. Продолжувањето на демократскиот пад ќе ја зацементира позицијата на Западен Балкан надвор од Унијата. Најмногу би трпеле Босна и Косово, сѐ уште потенцијални кандидати. Одбиено за безвизен режим и исклучено од членство во меѓународните тела како што е Советот на Европа, Косово е изложено на ризик од нестабилност. Сепак, Србија ќе остане во лимбо и нема да биде во позиција да добие членство во ЕУ додека не се постигне договор во спорот со Косово.

Спротивно на тоа, ако геополитички промислената ЕУ во следните десет години прими во своите редови една од неколкуте држави од Западен Балкан, тоа би можело да ја донесе долгоочекуваната промена во регионот. Јасно е дека демократијата, просперитетот и правната држава нема автоматски да произлезат од членството, а многу ќе зависи од условите и динамиката на внатрешната сцена. Сепак, интеграцијата во ЕУ е неопходен услов за унапредување на она што и самата Унија го смета за своја суштинска мисија: ширење на своите вредности и принципи на земјите и општествата на нејзината периферија во интерес на политичката стабилност и економскиот раст.

Автор: Димитар Бечев

Извор: Карнеги Јуроп

Легенда под Главна слика

Фото: ЕПА

Работите во Македонија забегаа до тој степен што за нив мора да се пишува отворено, „револуционерно“.

повеќе

Минатата недела во јавноста се актуелизираше дискусијата за концептот на даночната реформа.

повеќе

Војната во Украина ја разоткри вистината за Русија, но и вистината за Европа. 

повеќе