Интервју

Радмила Накарада: Не сите одговори за развој се дадени со заложбата за членство во ЕУ

Професорката на мировните студии на Факултетот за политички науки на универзитетот во Белград иако е во пензија и натаму е активна во неверојатно прецизното и длабоко скицирање на сите пропусти направени во новите држави по распаѓањето на Југославија. Радмила Накарада смета дека членството во НАТО и ЕУ е сосема неоправдано поставено на некаков пиедестал, а тоа често се прави со неконзистентна примена на меѓународните правни норми, кршење на сопствените принципи и демонстрација на правото на самоволие.

Во интервјуто за МКД.мк професорката Накарада вели дека дијалогот како императив очигледно не бил на потребното место кога стануваше збор за опстанокот на Југославија.

Поделбата на српското општество за која пишувате во вашата колумна објавена во „Нова Македонија“ не е нешто што е ексклузивен феномен само за Србија. Тука се и Македонија, Хрватска итн. Каде ги наоѓате причините за тaa поделба, овој пат по политичка и партиска припадност (да ја оставиме етничката настрана за момент)?
-
Различните политички ставови и конкуренцијата на нивните претставници се нормални карактеристики на демократскиот плурализам. Она што е проблем во споменатите општества од нашиот регион е степенот на меѓусебната ексклузивност на политичките актери, пренагласениот тон на непријателство, т.е. недостаток на елементарна почит, пристојност, а тоа го спречува конструктивниот дијалог. Навредите, блескавата нетрпеливост, заканите за одмазда кои ги делат, разгневуваат, отуѓуваат граѓаните, не придонесуваат за колективниот ум. Сложените предизвици не можат да се решат без постигнување основен консензус за националните интереси, без широк, трпелив и упорен дијалог за стратегијата за нивно постигнување. Никој не поседува главна парадигма за да може да се однесува невнимателно и соодветно хипер-непријателски кон ставовите на другите.
Во обид да објаснам зошто се присутни вакви деструктивни поделби, ќе наведам три причини. Првата причина, според мене, лежи во немањето сериозен однос кон претпоставките за опстанок и благосостојба на сопствената заедница. Вреди да се потсетиме на швајцарскиот пример. И покрај нејзината етничка, верска и јазична разновидност, швајцарската држава е конституирана на широк консензус дека опстанокот на заедницата е врвна вредност за нејзините граѓани. Почитувајќи ги разликите, но и колективниот интерес, Швајцарија за својот опстанок и развој формираше специфични институционални аранжмани и ненасилни механизми за решавање на конфликти, дефиниран консензус, компромис, учество - дијалог како фундаментален принцип на политичките процеси. Овој вид императив очигледно не беше на место кога стануваше збор за опстанокот на Југославија и се плашам дека и сега стабилноста и развојот на новоформираните држави не се земаат како врвни вредности, како општо прифатен императив кој ги надминува политичките и етничките разлики, односно да диктираат рационални форми на полемика и соработка.

Втората причина произлегува од фактот што политичката моќ во „братски капитализам“ стана многу ефикасно средство за економска профитабилност за членовите на политичката класа, што ги влоши деструктивните политички ривалства.

Третата причина го вклучува влијанието на политичките и економските интереси на транснационалните актери на глобалниот капитализам, кои во сојуз со „посакуваните локални извршители“ создаваат и инструментализираат внатрешни поделби во функција на проширување на сопствената глобална моќ и контрола.

Ваквите процеси траат со години, не се резултат на еден мандат или политичар, туку траат со децении. Велите дека ваквата состојба ја уништува можноста за поплодни избори? Како да се дојде до такви избори што ќе имаат смисла и за кого ќе бидат поплодни?
- Долговечноста на конфликтот и поделеноста не зборува само за карактерот и квалитетот на локалната политичка елита, туку и за длабоките историски матрици што нè сопнуваат затоа што не ги препознавме адекватно и не ги почитувавме. Тие матрици зборуваат за нашата тенденција секогаш да тргнуваме од почеток, без способност да разликуваме што треба да се зачува од претходниот период, а што да се отфрли. Сепак, долговечноста на конфликтот говори и за надворешните депозити на неолибералниот капитализам, природата и обемот на неговото проширување што наметнува промена на внатрешната сопственичка структура, политиките на штедење, демонтирање на социјалната држава и нејзините редистрибутивни функции кои произведуваат сериозни социјални нееднаквости, немоќни и збунети граѓани. Моќните актери на неолибералниот капитализам интервенираат и во идентитетските прашања и кога е потребно насилно ги менуваат границите на државите.
Доминацијата на глобалниот поредок, моќта на контрола и принуда е таква што на ниво на национални држави можноста за алтернативни, поплодни решенија е многу ограничена, но не и целосно поништена. Секогаш постои простор на избор ако се стремиме кон сериозно себеразбирање и разбирање на светот, сложеноста на внатрешните и надворешните предизвици, домот на новосоздадените простори и актери на (глобалната) моќ. Тоа значи спојување умови и солидарност, т.е. дизајнирање развој врз основа на социјална правда, разумно почитување на индивидуалните и колективните интереси, соодветна евалуација на работата и стручноста, присвојување на врвните достигнувања на науката и технологијата водени од потребата за заштита на сопствените витални ресурси. Така, фокусирањето на институционалните уредувања засновани на грижата за потребите на граѓаните, рехабилитацијата на општото добро, природно води кон трансформација на внатрешните поделби и создавање упоришта за отпор на надворешната доминација, што доведува до поплодни решенија за мнозинството.
Што е тоа што треба да го промениме во себе? Каде грешиме и како упорно остануваме на периферијата Европа? Дали масовните протести се вистинскиот излез од кризата и патот до автентична промена на политиката од дното нагоре?
- Масовните протести се легитимен вид на изразување бунт против постојниот режим, но тие често се или краткотрајни или ограничени по обем. Протестите можат да принудат, заедно со надворешните притисоци, промена на власта, но не и уривање на редот. И по смената на власта може да продолжат да се репродуцираат истите проблеми - економска зависност, драматична социјална нееднаквост, ендемска корупција...
Процесот на трансформација, пред сè, бара јасен одговор што сака општеството. Во исто време, треба да се знае дека не сите развојни одговори се дадени со заложбата за членство во ЕУ. Во прилог на тоа говорат кризи, поделби, поделби во и меѓу членките на ЕУ. Затоа, смислувањето на долгорочна стратегија за систематско надминување на периферната позиција мора да вклучува, повторувам, нови читања на трауматската историја на овој регион, особено разбирање на структурните последици од ненаведеното искуство на колонијализмот; зголемување на дијагностички капацитети кога станува збор за природата и моќта на современиот глобален капиталистички поредок и неговите сопствени можности за проширување на просторот на развојна автономија; развивање на способност за самопочит преку едукација и делување на јавните интелектуалци; рехабилитација на знаењето и професионалната етика и фокусирана превенција од одлив на мозоци; одговорен придонес на сите актери во јавниот простор за политичката култура која ги надминува меѓусебно поништувачките поделби. Мора да станеме сојузници на самите себе ако сакаме да го надминеме периферниот статус.
Колку е големо влијанието на надворешните фактори во обликувањето на овие наши општества и кои се причините за тоа?
- Историјата на овој регион, како и неговото последно поглавје, покажува дека влијанието на надворешните фактори е големо, понекогаш и пресудно. Ова често се објаснува со географската судбина на оваа област, нејзиното геополитичко значење за глобалните сили и/или специфичните карактеристики на хомо балканикус кој повикува надворешно мешање. Но, да се задржиме на сегашната низа. Надворешните фактори секако беа коавтори на распадот на Југославија, а потоа останаа клучен фактор во економско-политичкото формирање на новоформираните, главно мали, економски ранливи, политички нестабилни држави. Преку меѓународни и регионални организации, финансиски институции, транснационални компании, притисок и/или поддршка од поединечни влади, воено разузнување, медиуми... надворешниот фактор врши големо влијание во обликувањето на овие состојби според неолибералните парадигми. Според тоа, транзицијата што е во тек е процес на инкорпорирање на овие држави во неолибералниот глобален поредок, преку огромната моќ - моќта на принуда, контрола, дисциплина - што ја има на располагање глобалната олигархија. Значи, природата на глобалниот поредок што е воспоставен од седумдесетите е една од причините за големото надворешно влијание врз физиономијата на нашите општества. Составен дел од тоа е фактот дека легитимитетот на внатрешнополитичките чинители повеќе зависи од надворешната поддршка отколку од поддршката и потребите на нивните граѓани. Сепак, меѓу причините се и веќе споменатите внатрешни поделби, немањето широк консензус за националните интереси, што го олеснува моментумот на надворешно влијание.
Зошто толку лесно прифаќаме некои матрици како готови, стандардни решенија за проблемот со кој се соочуваат нашите општества, а не се обидуваме да изградиме нешто свое, исто толку европско и модерно?
- Одговорот според мене опфаќа неколку димензии. Меѓу другото, прифаќањето на дадените решенија, имитирањето туѓи формули е последица на немањето самодоверба во сопствената европска припадност, европски идентитет. Ние самите го потиснуваме фактот дека не постои една Европа, туку повеќе од нив и дека ние сме една од Европа. Понатаму, кога социјализмот пропадна, не си дадовме ниту простор ниту време критички да го преиспитаме сопственото искуство и да идентификуваме кои ефекти треба да се зачуваат и надградат. Сето тоа се случуваше под надворешни притисоци и со систематско поништување на идејата за можни алтернативи. М. Тачер еднаш изјави дека нема алтернатива (ТИНА). Распадот на Југославија и физиономијата на новоформираните држави го потврдија тоа, како и судбината на, да речеме, Сириза.

Претпоставувам дека ги следите случувањата во регионот, па би сакал да ве прашам како интелектуалка, како би реагирале ако на вашата земја ѝ се случи она што се случува во Македонија - промена на името под притисок, промена на знамето, преговарање со соседите за историјата како услов за влез во ЕУ - се во името на постигнувањето на некои т.н. европски вредности? Всушност, гледате ли некакви сличности во процесот на условување од Брисел и односот кон земјите кои претендираат да станат членки? Дали мислите дека членството во ЕУ е остварлива цел или тоа е само механизам на меѓународниот стејтбилдинг?
- Да, ги следев споменатите настани во вашата земја. Условувањето како принцип е видливо во целиот регион на Западен Балкан. Политиката на условување за мене е во принцип проблематичен пристап, бидејќи се заснова на асиметрична моќ, зависност и недостиг на самодоверба од една страна, и економска надмоќ, цивилизациска супериорност што се препишува, самодоверба на слепата ароганција од друга страна. Истовремено, дозволувам, и покрај таквиот принципиелен став, епизодите на условување понекогаш да бидат во согласност со потребите на општествата на кои се однесуваат. Но, сигурна сум дека има подобри опции и во тие случаи. Во многу случаи, политиката на условување покажа нечувствителност кон спецификите на локалното искуство, локалните потреби и вредности. Во исто време, условите на ЕУ понекогаш се засноваат на неконзистентна примена на меѓународните правни норми, кршење на сопствените принципи и демонстрација на правото на самоволие.
Тешко е да се каже дали членството во ЕУ е остварлива цел бидејќи околностите се толку флуидни. Во моментов се чини дека оваа цел во блиска иднина нема да се постигне, а може да стане и ирелевантна цел доколку сегашните тензии меѓу САД, ЕУ и Русија се претворат во пеколен конфликт.
Критичка анализа, разбирање на суштината, на видливата и нетранспарентна, внатрешна и надворешна рамка и проток, заострениот напор да се почитуваат фактите, убедливото укажување на неповолните исходи на политиката, решенија кои се наметнуваат е постојаната работа на јавните интелектуалци и пат по коиј тие можат да придонесат за конструктивен, мудар отпор на несоодветното условување.

Неодамна бевте промотор на книгата на професорката Ванковска „Членство во НАТО: на првата линија?“. Дали НАТО стана уште едно прашање што го дели општеството, што е особено важно за Србија, со оглед на последиците од блиското минато и официјалната политика на воена неутралност? Дали сметате дека членство е чекор поблиску до влез во ЕУ и гаранција за некаков траен мир во денешни услови?
- Професорката Билјана Ванковска во својата книга изнесе разумни критики за НАТО и укажа на предвидливиот јаз меѓу очекувањата од македонското членство и неговиот реален дострел, илузијата дека членството во Алијансата ја лишува земјата од подреден статус и го забрзува нејзиниот пат кон ЕУ.
Членството во НАТО е оска на поделба на општеството за која некаде се решаваше со референдум, некаде без или со надминување на неговиот неповолен исход со друг акт во парламентот. Во Србија, анкетите на јавното мислење покажуваат дека поддршката за членство во НАТО е мала, додека ситуацијата е поинаква со поддршката на ЕУ, иако процентите варираат. Меѓутоа, ми се јавуваат две прашања. Првото е која е функцијата на воената креација од Студената војна во периодот по Студената војна? И второт - после толку насилни трауми и последното поглавје од трагичното распаѓање на СРЈ, како и фактот дека сме полупериферија на Европа, не беше ли пологично овој регион да се демилитаризира и силно да се определи за мирно решение на спорови, на проблеми, наместо со регионална трка во вооружување, наместо трошење на сиромашните ресурси за милитаризација?
Имајќи предвид дека НАТО презеде нелегална воена интервенција во случајот со Србија, т.е. дека ја прекрши Повелбата на ОН, прекрши членовите од сопствената Повелба, користеше недозволено оружје, во однос на Русија го прекрши ветувањето дадено на Горбачов за проширување на НАТО на исток (тврдите реалисти како Ј. Миршејмер и Ј. Кенан истакнаа дека нема безбедносни причини за такво проширување, а дека Западот е виновен за украинската криза); дека моментално го поттикнува конфликтот со Русија, го распоредува своето оружје во Европа и продолжува да ги зголемува своите воени трошоци - не гледам дека таков сојуз може да биде гарант за мирот и стабилноста, за демократските вредности. Што се однесува до членството во НАТО како чекор кон ЕУ, мислам дека треба да имаме предвид дека нема сигурност во тој поглед. Критериумите за членство во ЕУ се мешавина од барања за исполнување на одредени политички, економски, еколошки, правни … стандарди, (гео)политички прагматизам, внатрешните односи на членките, односот на граѓаните на земјите-членки кон проширувањето. Во исто време, според мене, ако се земат предвид претпоставките за мир и стабилност во Европа, а тие целосно не се поклопуваат со интересите на САД како доминантна членка на НАТО, не е логично членството во НАТО да се претвпро во предуслов за членство во ЕУ. Всушност, НАТО со еден дел е и оска на поделбата меѓу членките на ЕУ, кога станува збор за интервенции во неевропскиот простор, за односот кон Русија и за зголемување на воените трошоци.

Александар Дамовски

Економската криза е лоша во сите сфери на живеењето, но од неа можеме и да научиме по нешто.

повеќе

Во саботата во јавноста го претставивме предлог-ребалансот на Буџетот за 2022 година, откако истиот беше усвоен од страна на Владата.

повеќе

Наспроти сесловенскиот и општоевропскиот карактер на нивната дејност, Кирил и Методиј станале објект на присвојувања уште од средниот век.

повеќе